راهنمای سامانه فرزندخواندگی بهزیستی (adoption.behzisti.net)

یکی از سیاست‌های نوین سازمان بهزیستی در سال‌های اخیر، اولویت‌بخشی به پرونده‌های متقاضیانی است که آمادگی پذیرش کودکان دارای بیماری‌های خاص یا معلولیت را دارند.

این فرآیند که در اصطلاح به آن «مسار سریع» یا اولویت ویژه گفته می‌شود، خارج از نوبت‌های طولانی‌مدت بررسی شده و خانواده‌ها در زمان بسیار کوتاه‌تری به نتیجه نهایی می‌رسند.

کودکان دارای نیازهای ویژه شامل طیف وسیعی از بیماری‌های قابل درمان یا نیازمند مراقبت‌های مستمر هستند. سازمان بهزیستی برای حمایت از این خانواده‌ها، کمک‌هزینه‌های درمانی و خدمات توان‌بخشی رایگان یا با تعرفه دولتی را در اولویت قرار داده است.

این اقدام نه تنها باعث تخلیه سریع‌تر مراکز نگهداری می‌شود، بلکه شانس تجربه کانون گرم خانواده را برای این کودکان افزایش می‌دهد.

بسیاری از متقاضیان تصور می‌کنند که پذیرش این کودکان تنها شامل معلولیت‌های شدید است، در حالی که بسیاری از موارد شامل بیماری‌های چشمی، قلبی یا جراحی‌های اصلاحی ساده هستند که با پیگیری والدین بهبود می‌یابند.

بهزیستی در این مسیر، مشاوره‌های تخصصی پزشکی را پیش از واگذاری در اختیار والدین قرار می‌دهد تا آن‌ها با آگاهی کامل از شرایط جسمی کودک، تصمیم‌گیری کنند.

علاوه بر تسهیلات درمانی، این خانواده‌ها از حمایت‌های معنوی و تقدیرهای اجتماعی نیز بهره‌مند می‌شوند. هدف اصلی این طرح، تغییر نگرش جامعه نسبت به معلولیت و بیماری است.

با پذیرش این کودکان، فرهنگ ایثار در حوزه فرزندخواندگی ارتقا یافته و پیوند عاطفی عمیقی میان والدین و کودکانی ایجاد می‌شود که بیش از دیگران تشنه محبت و مراقبت‌های خانگی هستند.

در نهایت، متقاضیانی که در سامانه ثبت‌نام می‌کنند، می‌توانند در بخش انتخاب شرایط کودک، گزینه «کودک نیازمند درمان» را فعال کنند.

این انتخاب به معنای ورود به لیست سبز بهزیستی است که در آن تمامی مراحل اداری، از مصاحبه‌های مددکاری تا صدور حکم قضایی، با سرعت و دقت مضاعفی انجام می‌شود تا کودک هرچه سریع‌تر در محیطی ایمن مستقر گردد.

پذیرش یک عضو جدید در خانواده، فراتر از مراحل قانونی، نیازمند آمادگی روانی عمیقی است که به آن «فرآیند دلبستگی» گفته می‌شود.

در سال‌های اخیر، بهزیستی بر آموزش‌های پیش از واگذاری تمرکز کرده است تا والدین با سبک‌های دلبستگی کودکان که ممکن است به دلیل جدایی از خانواده زیستی آسیب دیده باشد، آشنا شوند و بتوانند رابطه‌ای امن ایجاد کنند.

کودکانی که مدتی را در مراکز شبه‌خانواده سپری کرده‌اند، ممکن است در ابتدا رفتارهای تدافعی یا اضطراب جدایی نشان دهند. والدین باید بیاموزند که این واکنش‌ها کاملاً طبیعی است و نباید به عنوان عدم پذیرش عاطفی تلقی شود.

صبر و استمرار در ابراز محبت، کلید اصلی عبور از این بحران‌های اولیه و ایجاد اعتماد متقابل میان والدین و فرزندخوانده است.

یکی از مباحث مهم در روانشناسی فرزندخواندگی، نحوه بازگویی حقیقت به کودک است. کارشناسان توصیه می‌کنند که موضوع فرزندخواندگی نباید به عنوان یک راز مگو در خانواده باقی بماند.

والدین باید با استفاده از داستان‌ها و زبان متناسب با سن کودک، به تدریج او را با هویتش آشنا کنند تا در دوران بلوغ دچار بحران هویت و خشم نسبت به والدین نشود.

مشاوره‌های دوره‌ای پس از واگذاری، که توسط کلینیک‌های مددکاری همکار با بهزیستی ارائه می‌شود، نقش حیاتی در پایداری این پیوند دارد. این جلسات به والدین کمک می‌کند تا چالش‌های رفتاری کودک را ریشه‌یابی کرده و راهکارهای تربیتی مناسبی را برگزینند.

هدف نهایی، تبدیل فضای خانه به پناهگاهی است که در آن کودک احساس تعلق کامل و امنیت پایدار داشته باشد.

در مجموع، موفقیت در فرزندخواندگی تنها به تمکن مالی بستگی ندارد، بلکه سلامت روان والدین و توانایی آن‌ها در همدلی با کودک، تعیین‌کننده اصلی است.

خانواده‌هایی که پیش از ورود کودک، مهارت‌های تاب‌آوری و مدیریت استرس را تمرین کرده‌اند، در مواجهه با چالش‌های تربیتی بسیار موفق‌تر عمل کرده و محیطی شاداب برای رشد همه‌جانبه فرزند خود فراهم می‌سازند.

ایرانیان ساکن در کشورهای دیگر نیز طبق قانون حق دارند برای سرپرستی کودکان بی‌سرپرست ایرانی اقدام کنند. این فرآیند به دلیل دوری مسافت و لزوم تایید مدارک توسط مراجع بین‌المللی، پیچیدگی‌های خاص خود را دارد.

متقاضیان باید ابتدا از طریق سامانه ملی فرزندخواندگی ثبت‌نام کرده و سپس از طریق کنسولگری‌ها یا سفارت‌خانه‌های ایران اقدام نمایند.

یکی از شروط اصلی برای این گروه، تایید صلاحیت اخلاقی و تمکن مالی توسط مراجع قانونی کشور محل اقامت و سپس تنفیذ آن توسط پلیس بین‌الملل و وزارت امور خارجه ایران است.

همچنین، متقاضیان باید متعهد شوند که کودک را تحت تعلیمات فرهنگی و هویت ایرانی پرورش دهند و نظارت‌های دوره‌ای بهزیستی را از طریق گزارش‌های کنسولی پذیرا باشند.

فرآیند بازدید از منزل و مصاحبه‌های مددکاری برای این افراد معمولاً از طریق ویدئو کنفرانس یا توسط مددکاران معتمد در کشور مقصد انجام می‌شود. پس از تایید اولیه، والدین موظف هستند برای طی مراحل نهایی و ملاقات حضوری با کودک، به ایران سفر کنند.

این دوره ملاقات حضوری برای ایجاد پیوند اولیه میان کودک و والدین بسیار حیاتی و الزامی است.

صدور گذرنامه و خروج کودک از کشور منوط به صدور حکم قطعی سرپرستی و اجازه خروج از سوی دادستان است. والدین باید تضمین‌های لازم جهت حفظ حقوق مادی و معنوی کودک در خارج از مرزها را ارائه دهند.

این سخت‌گیری‌ها به منظور پیشگیری از هرگونه آسیب احتمالی و اطمینان از تامین آینده کودک در محیطی غریب صورت می‌گیرد.

در سال‌های اخیر، هماهنگی میان سازمان بهزیستی و وزارت امور خارجه بهبود یافته تا زمان انتظار برای ایرانیان خارج از کشور کاهش یابد.

با این حال، اولویت همواره با خانواده‌هایی است که در داخل ایران زندگی می‌کنند، مگر در مواردی که کودک دارای شرایط خاصی باشد که درمان یا نگهداری او در خارج از کشور به صلاح‌دید کارشناسان بهتر باشد.

صدور شناسنامه برای فرزندخوانده یکی از حساس‌ترین مراحل قانونی است که با هدف حمایت از حقوق اجتماعی کودک انجام می‌شود.

طبق اصلاحات جدید، شناسنامه کودک با نام خانوادگی والدین سرپرست صادر می‌شود، اما برای حفظ حقوق وراثت و هویت اصلی، مشخصات والدین زیستی در اسناد محرمانه ثبت احوال باقی می‌ماند و در توضیحات شناسنامه اشاره‌ای غیرمستقیم می‌شود.

این تغییرات قانونی به گونه‌ای طراحی شده است که کودک در محیط‌های آموزشی و اجتماعی با برچسب فرزندخواندگی مواجه نشود و حریم خصوصی خانواده حفظ گردد.

والدین می‌توانند با ارائه حکم قطعی دادگاه به ادارات ثبت احوال، نسبت به تغییر نام کوچک کودک نیز اقدام کنند، مگر در مواردی که سن کودک به حدی باشد که تغییر نام باعث آسیب روانی شود.

یکی از نکات مهم حقوقی، تفاوت میان شناسنامه فرزندخوانده و فرزند زیستی در موضوع ارث است. از آنجا که طبق قوانین جاری، فرزندخوانده به صورت خودکار ارث نمی‌برد، بهزیستی والدین را ملزم به انجام تعهدات مالی مانند صلح عمری یا تملیک بخشی از اموال به نام کودک می‌کند.

این اقدامات در همان مراحل اولیه صدور شناسنامه و انتقال سرپرستی پیگیری می‌شود.

در صورتی که کودک در سنین بالاتر بخواهد از هویت واقعی خود مطلع شود، قانون این حق را برای او محفوظ داشته است. پس از رسیدن به سن قانونی، فرد می‌تواند با مراجعه به مراجع ذی‌صلاح، درخواست دسترسی به پرونده هویتی خود را داشته باشد.

این شفافیت قانونی به منظور رعایت حقوق انسانی و بین‌المللی کودک در نظر گرفته شده است.

تسهیل در فرآیند صدور شناسنامه باعث شده است که خانواده‌ها با اطمینان خاطر بیشتری وارد این مسیر شوند.

حذف برچسب‌های آشکار در اسناد هویتی، گام بزرگی در جهت ادغام کامل فرزندخواندگان در بدنه جامعه و جلوگیری از تبعیض‌های احتمالی است که در دهه‌های گذشته مشکلاتی را برای این عزیزان و خانواده‌هایشان ایجاد کرده بود.

فرآیند فرزندخواندگی با تحویل کودک به خانواده پایان نمی‌یابد، بلکه وارد مرحله جدیدی به نام «دوره آزمایشی و نظارتی» می‌شود.

سازمان بهزیستی موظف است تا مدت‌ها پس از واگذاری، وضعیت جسمی، روحی و تحصیلی کودک را رصد کند تا از حسن انجام وظایف سرپرستی و انطباق کودک با محیط جدید اطمینان حاصل نماید.

در دوره شش‌ماهه اول که به عنوان سرپرستی موقت شناخته می‌شود، بازدیدهای سرزده و مصاحبه‌های دوره‌ای توسط مددکاران انجام می‌گیرد. این بازدیدها نباید به عنوان دخالت در حریم خصوصی تلقی شود، بلکه هدف آن شناسایی چالش‌های احتمالی و ارائه مشاوره‌های لازم به والدین برای بهبود کیفیت زندگی کودک است.

مددکاران در این جلسات، تعاملات عاطفی را به دقت بررسی می‌کنند.

اگر در طول نظارت‌ها مشخص شود که کودک مورد سوءرفتار قرار گرفته یا خانواده توانایی تامین نیازهای اساسی او را ندارد، بهزیستی حق دارد گزارش خود را به دادگاه ارائه داده و حکم ابطال سرپرستی را درخواست کند.

البته این موارد بسیار نادر هستند و اکثر خانواده‌ها با استقبال از حضور مددکاران، از راهنمایی‌های تخصصی آن‌ها برای تربیت بهتر فرزندشان بهره می‌برند.

پس از صدور حکم دائم، نظارت‌ها به صورت غیرمستقیم و در قالب تماس‌های تلفنی یا دعوت به جلسات گروهی خانواده‌های فرزندپذیر ادامه می‌یابد. این شبکه‌های حمایتی به والدین کمک می‌کند تا تجربیات خود را با دیگران به اشتراک گذاشته و از حمایت‌های اجتماعی سازمان بهره‌مند شوند.

نظارت مستمر، ضامن امنیت پایدار برای کودکانی است که یک بار طعم تلخ بی‌سرپرستی را چشیده‌اند.

در نهایت، سیستم نظارتی جدید بهزیستی با بهره‌گیری از بسترهای الکترونیک، امکان ثبت گزارش‌های آنلاین را برای مددکاران فراهم کرده است.

این شفافیت در گزارش‌دهی باعث می‌شود که پرونده هر کودک به صورت دقیق در سامانه مرکزی به‌روزرسانی شده و در صورت نیاز به مداخلات روانپزشکی یا پزشکی، اقدامات لازم در سریع‌ترین زمان ممکن توسط سازمان سازماندهی و اجرا گردد.