سامانه زائریاب؛ راهنمای کامل ثبت‌نام و مکان‌یابی زائران

در کنار اپلیکیشن‌های موبایلی، استفاده از تکنولوژی اینترنت اشیاء (IoT) به عنوان بازوی اجرایی سامانه زائریاب، تحولی بزرگ در امنیت حجاج ایجاد کرده است. مچ‌بندهای هوشمند و کارت‌های شناسایی مجهز به تراشه‌های RFID یا NFC، ابزارهای مکملی هستند که به سامانه متصل می‌شوند.

این تجهیزات به‌ویژه برای زائران سالخورده که ممکن است کار با گوشی هوشمند برایشان دشوار باشد، حیاتی هستند.

این سخت‌افزارها اطلاعات هویتی و پزشکی زائر را در خود ذخیره می‌کنند. در صورت مفقود شدن زائر، نیروهای امدادی تنها با اسکن کردن مچ‌بند توسط اپلیکیشن مخصوص، به سرعت متوجه می‌شوند که وی متعلق به کدام کاروان است.

این اتصال میان سخت‌افزار پوشیدنی و نرم‌افزار مرکزی، ضریب خطای انسانی را در شناسایی افراد به شدت کاهش می‌دهد.

علاوه بر شناسایی، برخی از این مچ‌بندها قابلیت ارسال سیگنال‌های اضطراری ساده را دارند. این سیگنال‌ها در داشبورد مدیریتی سامانه زائریاب به صورت هشدار قرمز نمایش داده می‌شوند.

مدیران کاروان با دریافت این هشدار، موقعیت تقریبی زائر را روی نقشه مشاهده کرده و تیم‌های امدادی مستقر در آن منطقه را اعزام می‌کنند.

تلفیق IoT با سامانه زائریاب، محدودیت‌های ناشی از تخلیه باتری گوشی یا فراموش کردن تلفن همراه را پوشش می‌دهد. این رویکرد ترکیبی باعث می‌شود که چتر حمایتی سامانه، تمامی گروه‌های سنی و سطوح توانمندی حجاج را در بر بگیرد.

در عملیات‌های اخیر، استفاده از این ابزارها زمان طلایی یافتن گم‌شدگان را به کمتر از ۳۰ دقیقه کاهش داده است.

در آینده نزدیک، انتظار می‌رود این مچ‌بندها به حسگرهای علائم حیاتی نیز مجهز شوند. در این صورت، سامانه زائریاب نه تنها مکان زائر، بلکه وضعیت سلامت او را نیز پایش می‌کند.

این یکپارچگی میان داده‌های مکانی و داده‌های زیستی، مدیریت بحران در ایام تشریق را به سطحی کاملاً هوشمند و پیشگیرانه ارتقا خواهد داد.

یکی از بزرگترین چالش‌های سامانه زائریاب در ایام پیک حج، اشباع شدن دکل‌های مخابراتی در منا و عرفات است. برای مقابله با این بحران، تکنولوژی شبکه‌های مش (Mesh Networks) به عنوان یک راهکار نوین در زیرساخت سامانه پیاده‌سازی شده است.

این فناوری اجازه می‌دهد گوشی‌های حجاج بدون نیاز به اینترنت مرکزی، با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

در این ساختار، هر گوشی هوشمند که اپلیکیشن زائر یا مصباح روی آن نصب است، به عنوان یک گره (Node) عمل می‌کند. اگر زائری در نقطه‌ای کور قرار بگیرد که دسترسی به اینترنت ندارد، پیام موقعیت مکانی او از طریق بلوتوث یا وای‌فای دایرکت به گوشی‌های اطراف منتقل می‌شود.

این زنجیره ادامه می‌یابد تا پیام به اولین گوشی دارای دسترسی به اینترنت برسد و به سرور مرکزی ارسال شود.

این قابلیت باعث می‌شود که سامانه زائریاب حتی در شلوغ‌ترین ساعات که شبکه‌های نسل چهارم و پنجم از کار می‌افتند، همچنان کارایی خود را حفظ کند. این نوع ارتباط غیرمتمرکز، تاب‌آوری سیستم را در برابر حوادث غیرمترقبه افزایش می‌دهد.

زائران در این حالت احساس امنیت بیشتری دارند، چرا که می‌دانند ارتباط آن‌ها با ستاد کاملاً قطع نشده است.

علاوه بر این، استفاده از پروتکل‌های ارتباطی کم‌مصرف (BLE) در این شبکه‌ها، باعث می‌شود که مصرف باتری گوشی زائران به حداقل برسد. این موضوع در شرایطی که دسترسی به منابع شارژ در مشاعر مقدسه محدود است، یک مزیت استراتژیک محسوب می‌شود.

سامانه با تکیه بر این زیرساخت، مفهوم «ارتباط همیشگی» را به واقعیت تبدیل کرده است.

توسعه این فناوری در سامانه زائریاب، نیاز به زیرساخت‌های گران‌قیمت مخابراتی محلی را کاهش می‌دهد. در واقع، خود زائران و گوشی‌های همراهشان، شبکه ارتباطی مورد نیاز برای ردیابی و هدایت را تشکیل می‌دهند. این خودسازماندهی دیجیتال، کلید موفقیت عملیات‌های حج در سال‌های پرجمعیت پیش رو خواهد بود.

موفقیت فنی سامانه زائریاب به شدت به نحوه تعامل کاربران با آن وابسته است. از آنجا که بخش بزرگی از حجاج را افراد میانسال و مسن تشکیل می‌دهند، آموزش سواد دیجیتال به یکی از ارکان اصلی پروژه تبدیل شده است.

این آموزش‌ها شامل مراحل نصب، فعال‌سازی دسترسی‌های لوکیشن و نحوه استفاده از نقشه‌های آفلاین در شرایط اضطراری است.

سازمان حج و زیارت برای این منظور، دوره‌های آموزشی چندرسانه‌ای را پیش از اعزام برگزار می‌کند. در این دوره‌ها، زائران می‌آموزند که چگونه در صورت گم شدن، خونسردی خود را حفظ کرده و از قابلیت «اشتراک‌گذاری مکان» استفاده کنند.

همچنین، مدیران کاروان موظف هستند در جلسات توجیهی، کارکرد سامانه را به صورت عملی برای تک‌تک زائران تشریح کنند.

یکی از بخش‌های مهم آموزش، نحوه برخورد با هشدارهای سامانه است. زائران باید بدانند که پیامک‌ها یا نوتیفیکیشن‌های ارسالی از سوی سامانه زائریاب جنبه حیاتی دارد.

برای تسهیل این فرآیند، رابط کاربری اپلیکیشن‌ها به گونه‌ای طراحی شده که با کمترین کلیک و با استفاده از آیکون‌های بصری گویا، پیرمردها و پیرزن‌ها نیز بتوانند از آن استفاده کنند.

علاوه بر زائران، آموزش تخصصی برای «یاوران حجاج» نیز در نظر گرفته شده است. این افراد که معمولاً جوان‌تر و مسلط‌تر به تکنولوژی هستند، به عنوان بازوان کمکی سامانه در هر کاروان عمل می‌کنند.

آن‌ها وظیفه دارند در مواقع بروز مشکل فنی، به سایر هم‌کاروانی‌های خود کمک کنند تا ارتباط آن‌ها با سامانه قطع نشود.

ارتقای سواد دیجیتال باعث شده است که مقاومت در برابر استفاده از ابزارهای نوین کاهش یابد. وقتی زائر درک کند که این سامانه ضامن بازگشت امن او به خیمه است، با اشتیاق بیشتری از آن استفاده می‌کند.

این پیوند میان تکنولوژی و آموزش، اثربخشی سامانه زائریاب را در میدان عمل تضمین کرده است.

سامانه زائریاب تنها یک ابزار ردیابی نیست، بلکه هسته مرکزی مدیریت لجستیک برای بازگرداندن زائران به مقصد است. پس از شناسایی مکان یک زائر گمشده، عملیات انتقال او آغاز می‌شود.

این سامانه به مدیران لجستیک اجازه می‌دهد تا نزدیک‌ترین وسیله نقلیه یا نیروی پیاده امدادی را برای انتقال زائر به ایستگاه‌های راهنمایی شناسایی و اعزام کنند.

در ایستگاه‌های راهنمایی حجاج، کیوسک‌های متصل به سامانه وجود دارند که وضعیت هر فرد پیدا شده را ثبت می‌کنند. اطلاعاتی شامل زمان پیدا شدن، وضعیت سلامت و مقصد نهایی در پروفایل زائر در سامانه به‌روزرسانی می‌شود.

این شفافیت باعث می‌شود که خانواده و مدیر کاروان زائر در لحظه از وضعیت و محل استقرار موقت او مطلع شوند.

اگر فرآیند بازگرداندن زائر به دلیل ترافیک سنگین یا محدودیت‌های ترافیکی زمان‌بر شود، سامانه محل‌های اسکان موقت را پیشنهاد می‌دهد. این محل‌ها بر اساس ظرفیت خالی خیمه‌های تحت نظارت سازمان حج مدیریت می‌شوند.

سامانه زائریاب با تحلیل داده‌های جمعیتی، از ازدحام بیش از حد در ایستگاه‌های راهنمایی جلوگیری کرده و توزیع زائران پیدا شده را مدیریت می‌کند.

هماهنگی با بخش حمل‌ونقل نیز از طریق همین سامانه انجام می‌گیرد. خودروهای امدادی مجهز به جی‌پی‌اس هستند و موقعیت آن‌ها در داشبورد مرکزی نمایش داده می‌شود. این امر باعث می‌شود که کوتاه‌ترین و خلوت‌ترین مسیر برای رساندن زائر به کاروانش انتخاب شود.

این مدیریت دقیق، استرس ناشی از گم شدن را برای زائر و همراهانش به حداقل می‌رساند.

در نهایت، پس از تحویل زائر به مدیر کاروان، رسید دیجیتالی در سامانه ثبت می‌شود. این داده‌ها برای تحلیل‌های بعدی و شناسایی نقاط حادثه‌خیز که بیشترین آمار گم‌شدگان را دارند، استفاده می‌شود.

به این ترتیب، سامانه زائریاب به بهبود مستمر فرآیندهای اجرایی و اصلاح چیدمان مسیرهای حرکتی در سال‌های آینده کمک شایانی می‌کند.

داده‌های جمع‌آوری شده توسط سامانه زائریاب در طول عملیات حج، گنجینه‌ای ارزشمند برای برنامه‌ریزی‌های کلان است. با تحلیل کلان‌داده‌ها (Big Data)، متخصصان می‌توانند الگوهای حرکتی حجاج را در ساعات مختلف شبانه‌روز شناسایی کنند.

این تحلیل‌ها مشخص می‌کند که در چه نقاطی تداخل جمعیت رخ می‌دهد و احتمال گم شدن افراد در کدام زمان‌ها بیشتر است.

استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین روی این داده‌ها، به پیش‌بینی بحران‌ها کمک می‌کند. به عنوان مثال، اگر سامانه نشان دهد که سرعت حرکت زائران در یک مسیر خاص به طور ناگهانی کاهش یافته، هشدار احتمال وقوع ازدحام صادر می‌شود.

این اطلاعات به ستاد بحران اجازه می‌دهد تا پیش از وقوع هرگونه حادثه، مسیرهای جایگزین را باز کرده و جمعیت را هدایت کند.

علاوه بر مدیریت جمعیت، این داده‌ها در بهینه‌سازی استقرار خیمه‌ها و ایستگاه‌های خدماتی نقش دارند. اگر تحلیل‌ها نشان دهند که تعداد زیادی از گم‌شدگان در یک منطقه خاص شناسایی شده‌اند، سازمان حج در سال بعد تعداد ایستگاه‌های راهنمایی یا تابلوهای راهنما را در آن نقطه افزایش می‌دهد.

این رویکرد داده‌محور، تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای را حذف می‌کند.

داده‌های سامانه زائریاب همچنین در ارزیابی عملکرد مدیران کاروان‌ها موثر است. میزان تسلط حجاج یک کاروان بر سامانه و آمار گم‌شدگان آن، شاخصی برای کیفیت آموزش‌های ارائه شده توسط مدیر کاروان محسوب می‌شود. این سیستم رتبه‌بندی، انگیزه‌ای برای ارتقای سطح خدمات و آموزش‌ها در سال‌های آتی ایجاد می‌کند.

در بلندمدت، اشتراک‌گذاری این تحلیل‌ها با مقامات سعودی می‌تواند به بهبود زیرساخت‌های کلی مشاعر مقدسه منجر شود.

سامانه زائریاب با تبدیل «حرکت زائر» به «داده دیجیتال»، مسیری را گشوده است که در آن امنیت و رفاه نه بر اساس حدس و گمان، بلکه بر پایه واقعیت‌های آماری دقیق تامین می‌شود. این اوج هوشمندسازی در مناسک حج است.