ویندوز لایت (Windows Lite)؛ راهنمای جامع نصب و ویژگی‌ها

ویندوز کور او اس یا به اختصار WCOS، ستون فقرات و مبنای فنی بود که پروژه‌ی ویندوز لایت بر روی آن بنا شد.

مایکروسافت با درک این مطلب که کدنویسی قدیمی ویندوز (Legacy Code) مانع بزرگی برای نوآوری است، تصمیم گرفت نسخه‌ای کاملاً ماژولار از سیستم‌عامل خود را توسعه دهد.

این زیرساخت جدید به مهندسان اجازه می‌داد تا بخش‌های غیرضروری ویندوز کلاسیک را حذف کرده و تنها اجزای حیاتی را برای دستگاه‌های سبک حفظ کنند.

در واقع، WCOS تلاشی برای یکپارچه‌سازی هسته سیستم‌عامل در تمامی پلتفرم‌ها بود. برخلاف نسخه‌های قبلی که هر کدام کدهای اختصاصی خود را داشتند، این معماری اجازه می‌داد تا ویندوز لایت به سرعت برای سخت‌افزارهای مختلف بهینه‌سازی شود.

هدف این بود که سیستم‌عامل از حالت یکپارچه و سنگین (Monolithic) به حالتی تبدیل شود که اجزای آن مانند قطعات لگو قابل جابجایی باشند.

یکی از ویژگی‌های کلیدی این زیرساخت، جداسازی کامل بخش سیستم‌عامل از بخش اپلیکیشن‌ها بود.

در ویندوزهای معمولی، نصب یک برنامه می‌تواند فایل‌های سیستمی را تحت تأثیر قرار دهد، اما در ساختار WCOS که ویندوز لایت از آن بهره می‌برد، امنیت و پایداری به دلیل این جداسازی به شدت افزایش می‌یافت.

این موضوع باعث می‌شد سرعت بوت شدن دستگاه و عملکرد کلی آن در درازمدت افت نکند.

علاوه بر این، WCOS اجازه می‌داد تا به‌روزرسانی‌های سیستم‌عامل در پس‌زمینه و بدون نیاز به ری‌استارت‌های طولانی انجام شود. این دقیقاً همان تجربه‌ای است که کاربران در سیستم‌عامل کروم یا اندروید دارند.

مایکروسافت قصد داشت با استفاده از این تکنولوژی، ویندوز لایت را به رقیبی جدی برای دستگاه‌های همیشه متصل (Always Connected) تبدیل کند که مصرف انرژی بسیار پایینی دارند.

در نهایت، اگرچه ویندوز لایت به صورت تجاری عرضه نشد، اما مفاهیم WCOS در پروژه‌های بعدی مایکروسافت نفوذ کرد. این زیرساخت نشان‌دهنده تغییر پارادایم مایکروسافت از یک سیستم‌عامل دسکتاپ‌محور به یک پلتفرم منعطف و مدرن بود.

درک ویندوز لایت بدون شناخت WCOS غیرممکن است، چرا که تمام چابکی وعده داده شده در این پروژه، مدیون این معماری نوین بود.

پوسته تطبیق‌پذیر یا Composable Shell که به اختصار C-Shell نامیده می‌شود، یکی از هیجان‌انگیزترین جنبه‌های فنی پروژه ویندوز لایت بود. در ویندوزهای سنتی، رابط کاربری (UI) به سختی با هسته سیستم‌عامل گره خورده است.

اما C-Shell به گونه‌ای طراحی شده بود که بتواند خود را با هر اندازه نمایشگر و هر نوع ورودی (لمس، قلم یا ماوس) به صورت هوشمند وفق دهد.

در پروژه ویندوز لایت، هدف این بود که رابط کاربری بسیار ساده‌تر و مینیمال‌تر از ویندوز ۱۰ باشد.

C-Shell این امکان را فراهم می‌کرد که اگر دستگاه به صورت تبلت استفاده شود، رابط کاربری لمسی فعال گردد و اگر به داک متصل شود، به حالتی شبیه به دسکتاپ تغییر شکل دهد.

این انعطاف‌پذیری برای دستگاه‌های با دو نمایشگر که ویندوز لایت در ابتدا برای آن‌ها در نظر گرفته شده بود، حیاتی محسوب می‌شد.

یکی از تفاوت‌های اصلی C-Shell در ویندوز لایت با نسخه‌های قبلی، حذف عناصر پیچیده و قدیمی مانند کنترل پنل سنتی بود. در این پوسته جدید، همه چیز بر پایه زبان طراحی مدرن مایکروسافت (Fluent Design) بنا شده بود.

تمرکز بر روی فضای سفید، انیمیشن‌های نرم و آیکون‌های ساده، تجربه‌ای مشابه سیستم‌عامل‌های موبایلی اما با قدرت ویندوز را به کاربر القا می‌کرد.

این تکنولوژی همچنین به مایکروسافت اجازه می‌داد تا بخش‌های مختلف رابط کاربری را به صورت جداگانه آپدیت کند. برای مثال، منوی استارت یا مرکز اعلان‌ها (Action Center) می‌توانستند بدون نیاز به آپدیت کل سیستم‌عامل، ویژگی‌های جدیدی دریافت کنند.

این سطح از تفکیک‌پذیری، ویندوز لایت را به سیستمی بسیار پویا و مدرن تبدیل کرده بود که از سنگینی بصری ویندوزهای کلاسیک رها شده بود.

اگرچه ویندوز لایت لغو شد، اما میراث C-Shell را می‌توان به وضوح در ویندوز ۱۱ مشاهده کرد. منوی استارت متمرکز و تسک‌بار بازطراحی شده، همگی ریشه در آزمایش‌هایی دارند که مایکروسافت در پروژه لایت و با استفاده از C-Shell انجام داده بود.

این تکنولوژی ثابت کرد که ویندوز می‌تواند زیبا، ساده و در عین حال کاربردی باشد، به شرطی که از قید و بندهای قدیمی رها شود.

یکی از بزرگترین چالش‌های ویندوز لایت، فقدان نرم‌افزارهای سنتی .exe یا همان Win32 بود. برای حل این مشکل و رقابت با سیستم‌عامل کروم، مایکروسافت بر روی اپلیکیشن‌های وب پیش‌رونده یا PWA تمرکز ویژه‌ای کرد.

PWAها در واقع وب‌سایت‌هایی هستند که مانند یک نرم‌افزار بومی (Native) روی سیستم نصب می‌شوند و قابلیت‌هایی مثل کارکرد آفلاین و ارسال اعلان را دارند.

در ویندوز لایت، فروشگاه مایکروسافت (Microsoft Store) قرار بود به مرکز اصلی توزیع این اپلیکیشن‌ها تبدیل شود. از آنجایی که این سیستم‌عامل برای سخت‌افزارهای ضعیف طراحی شده بود، PWAها گزینه‌ای عالی بودند؛ زیرا حجم بسیار کمی داشتند و منابع سیستم را به شدت اشغال نمی‌کردند.

این رویکرد به کاربران اجازه می‌داد تا به ابزارهای محبوبی مثل توییتر، اوت‌لوک و فتوشاپ آنلاین دسترسی داشته باشند.

مایکروسافت قصد داشت با استفاده از مرورگر اج (Edge) که بر پایه کرومیوم ساخته شده بود، اجرای PWAها را در ویندوز لایت به قدری روان کند که کاربر تفاوتی میان آن‌ها و نرم‌افزارهای معمولی احساس نکند.

این استراتژی به ویژه در بازار آموزش بسیار اهمیت داشت، جایی که اکثر ابزارهای آموزشی تحت وب هستند و دانش‌آموزان نیازی به نصب نرم‌افزارهای سنگین مهندسی یا گرافیکی ندارند.

مزیت دیگر تمرکز بر PWA در ویندوز لایت، امنیت بسیار بالای آن‌ها بود. از آنجایی که این برنامه‌ها در محیطی ایزوله (Sandbox) اجرا می‌شوند، احتمال آلوده شدن سیستم‌عامل به ویروس از طریق نصب نرم‌افزار تقریباً به صفر می‌رسید.

این موضوع دقیقاً همان نقطه‌ قوتی بود که مایکروسافت برای رقابت با امنیت بالای کروم‌بوک‌ها به آن نیاز داشت تا هزینه‌های نگهداری سیستم را کاهش دهد.

در نهایت، اگرچه ویندوز لایت عرضه نشد، اما اهمیت PWAها در اکوسیستم ویندوز به شدت افزایش یافت. امروزه در ویندوز ۱۰ و ۱۱، بسیاری از اپلیکیشن‌های پیش‌فرض در واقع PWA هستند.

ویندوز لایت بستری برای آزمایش این ایده بود که آیا یک سیستم‌عامل می‌تواند تنها با تکیه بر وب و اپلیکیشن‌های مدرن زنده بماند یا خیر، سوالی که پاسخ آن مسیر آینده مایکروسافت را تغییر داد.

پروژه ویندوز لایت پیوند عمیقی با پردازنده‌های مبتنی بر معماری آرم (ARM) داشت. مایکروسافت به دنبال ساخت دستگاه‌هایی بود که مانند گوشی‌های هوشمند همیشه روشن باشند، به سرعت به اینترنت متصل شوند و باتری آن‌ها بیش از ۲۰ ساعت دوام بیاورد.

ویندوزهای معمولی به دلیل لایه‌های متعدد نرم‌افزاری، برای پردازنده‌های کم‌مصرف آرم بیش از حد سنگین بودند و اینجاست که ویندوز لایت وارد عمل می‌شد.

بهینه‌سازی ویندوز لایت برای تراشه‌هایی مانند اسنپ‌دراگون کوالکام، هدف اصلی تیم توسعه بود. حذف کدهای قدیمی x86 که مخصوص پردازنده‌های اینتل و ای‌ام‌دی هستند، باعث می‌شد سیستم‌عامل با بهره‌وری بسیار بالاتری روی معماری آرم اجرا شود.

این موضوع نه تنها سرعت پاسخ‌گویی دستگاه را افزایش می‌داد، بلکه باعث می‌شد دستگاه‌ها بدون نیاز به فن خنک‌کننده، کاملاً بی‌صدا و باریک طراحی شوند.

در دنیای ویندوز لایت، رویای «کامپیوتر همیشه متصل» (Always Connected PC) قرار بود به واقعیت تبدیل شود. با استفاده از مودم‌های داخلی 4G و 5G در پردازنده‌های آرم، این سیستم‌عامل به کاربران اجازه می‌داد در هر مکانی بدون نیاز به وای‌فای به کارهای خود بپردازند.

این ویژگی برای دانشجویان و کارمندانی که مدام در حال حرکت هستند، یک مزیت رقابتی بزرگ نسبت به لپ‌تاپ‌های سنگین سنتی محسوب می‌شد.

با این حال، چالش اصلی در این مسیر، اجرای نرم‌افزارهای قدیمی روی معماری آرم بود. ویندوز لایت با محدود کردن کاربر به اپلیکیشن‌های مدرن و وب، سعی داشت از این مانع عبور کند.

مایکروسافت معتقد بود که اگر کاربر نیازی به اجرای فایل‌های .exe نداشته باشد، ترکیب ویندوز لایت و پردازنده آرم می‌تواند بهترین تجربه کاربری را از نظر جابجایی و طول عمر باتری ارائه دهد.

امروزه موفقیت تراشه‌های سری M اپل نشان داد که مسیر انتخاب شده برای ویندوز لایت و معماری آرم درست بوده است. اگرچه ویندوز لایت به مقصد نرسید، اما تجربیات حاصل از آن باعث شد مایکروسافت در نسخه‌های بعدی ویندوز، شبیه‌سازهای بهتری برای اجرای برنامه‌ها روی آرم طراحی کند.

ویندوز لایت در واقع پیش‌قراول نسلی از کامپیوترها بود که مرز بین تبلت و لپ‌تاپ را از بین بردند.

پلتفرم یونیورسال ویندوز یا UWP، قلب تپنده استراتژی نرم‌افزاری ویندوز لایت بود. مایکروسافت سال‌ها تلاش کرد تا توسعه‌دهندگان را متقاعد کند که به جای ساخت نرم‌افزارهای کلاسیک، از استاندارد UWP استفاده کنند.

ویندوز لایت قرار بود اولین سیستم‌عاملی باشد که به طور کامل از شر نرم‌افزارهای قدیمی خلاص شده و تنها از اپلیکیشن‌های مدرن UWP و وب پشتیبانی می‌کند.

اپلیکیشن‌های UWP مزایای زیادی برای یک سیستم‌عامل سبک داشتند. آن‌ها به صورت خودکار با ابعاد مختلف صفحه نمایش سازگار می‌شدند، امنیت بسیار بالایی داشتند و به راحتی از طریق استور قابل آپدیت بودند.

در ویندوز لایت، استفاده از UWP به معنای مصرف کمتر رم و پردازنده بود که در نهایت منجر به عملکردی روان‌تر در دستگاه‌های ارزان‌قیمت و آموزشی می‌شد.

یکی از اهداف ویندوز لایت این بود که اکوسیستم ویندوز را از آشفتگی نجات دهد. در ویندوزهای معمولی، پاک کردن یک نرم‌افزار معمولاً بقایایی در رجیستری و پوشه‌های سیستمی باقی می‌گذارد.

اما اپلیکیشن‌های UWP در ویندوز لایت به صورت کپسوله شده نصب می‌شدند، به این معنی که نصب و حذف آن‌ها هیچ تأثیر منفی بر سرعت کلی سیستم در طول زمان نمی‌گذاشت.

با این حال، تکیه بیش از حد بر UWP یکی از پاشنه آشیل‌های ویندوز لایت نیز بود. بسیاری از توسعه‌دهندگان بزرگ تمایلی به بازنویسی نرم‌افزارهای خود در قالب UWP نداشتند. این موضوع باعث شد که ویندوز لایت با کمبود اپلیکیشن‌های حرفه‌ای مواجه شود.

مایکروسافت سعی کرد با معرفی تکنولوژی کانتینر، اجرای برخی برنامه‌های ضروری را ممکن کند، اما تمرکز اصلی همچنان بر روی سادگی UWP باقی ماند.

در نهایت، شکست نسبی UWP در جذب توسعه‌دهندگان، تأثیر مستقیمی بر سرنوشت ویندوز لایت داشت. با این حال، استانداردهای طراحی و امنیتی که در UWP معرفی شدند، راه را برای اپلیکیشن‌های مدرن امروزی هموار کردند.

ویندوز لایت نشان داد که برای داشتن یک سیستم‌عامل پایدار و سریع، داشتن یک پلتفرم نرم‌افزاری یکپارچه و مدرن تا چه حد حیاتی و در عین حال دشوار است.