سامانه ستاره؛ راهنمای جامع توثیق الکترونیک سهام

سامانه ستاره با ایجاد یک بستر شفاف، یکی از بزرگترین چالش‌های نظام بانکی یعنی شناسایی ارزش واقعی وثایق را حل کرده است. در روش‌های سنتی، ارزیابی ملک یا دارایی‌های فیزیکی زمان‌بر و گاهی با خطای انسانی همراه بود.

اما در این سامانه، ارزش دارایی به صورت لحظه‌ای بر اساس قیمت‌های بازار سرمایه تعیین می‌شود. این موضوع باعث می‌شود که بانک‌ها با اطمینان بیشتری نسبت به اعطای تسهیلات اقدام کنند.

علاوه بر این، شفافیت موجود در سامانه ستاره مانع از بروز فساد و تبانی در ارزش‌گذاری وثایق می‌شود. از آنجایی که قیمت‌ها توسط مکانیزم عرضه و تقاضا در بازار تعیین می‌شوند، امکان دستکاری در ارزش دارایی وجود ندارد.

این فرآیند خودکار، ریسک عملیاتی بانک‌ها را به شدت کاهش داده و سرعت گردش پول در اقتصاد را افزایش می‌دهد. این دقت در ارزیابی، زیربنای یک سیستم بانکی سالم است.

کاهش مطالبات غیرجاری (NPL) یکی دیگر از دستاوردهای این شفافیت است. وقتی وثیقه به صورت نقدشونده و الکترونیک در اختیار بانک باشد، در صورت عدم بازپرداخت، فرآیند تملک و نقد کردن آن بسیار سریع‌تر از مزایده‌های ملکی پیچیده انجام می‌شود.

این موضوع باعث می‌شود که بانک‌ها تمایل بیشتری به پرداخت وام‌های خرد به عموم مردم داشته باشند و از قفل شدن منابع مالی جلوگیری شود.

در نهایت، این سامانه با ایجاد یک پیوند ارگانیک بین بازار پول و سرمایه، به انضباط مالی کلان کمک می‌کند.

سهامداران می‌دانند که در صورت عدم ایفای تعهدات، دارایی ارزشمند خود را به سرعت از دست می‌دهند، بنابراین نرخ نکوول در این نوع تسهیلات به طور معناداری پایین‌تر از سایر روش‌هاست.

این پایداری در بازپرداخت، به سلامت کل سیستم مالی کشور و کاهش تورم ناشی از ناترازی بانک‌ها کمک شایانی می‌کند.

شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه (سمات) به عنوان رکن اصلی و متولی سامانه ستاره، نقش «امین» را در این اکوسیستم ایفا می‌کند. این نهاد وظیفه دارد تا صحت مالکیت دارایی‌ها را تایید کرده و فرآیند مسدودسازی را به صورت قانونی اجرا کند.

بدون حضور یک نهاد ناظر و حاکمیتی مانند سمات، اعتماد متقابل بین بانک و مشتری در فضای دیجیتال به سختی شکل می‌گرفت.

سمات با بهره‌گیری از پایگاه داده‌های متمرکز خود، تضمین می‌کند که یک دارایی به طور همزمان در دو جای مختلف توثیق نشود. این قابلیت که به آن «جلوگیری از توثیق مضاعف» می‌گویند، یکی از حیاتی‌ترین عملکردهای سامانه ستاره است.

در سیستم‌های سنتی، استعلام وضعیت وثیقه ممکن بود هفته‌ها طول بکشد، اما اکنون این فرآیند در کسری از ثانیه و با دقت صد درصدی انجام می‌شود.

همچنین، سمات مسئولیت مدیریت وقایع شرکتی را بر عهده دارد. برای مثال، اگر شرکتی که سهام آن توثیق شده است، دچار تغییر نام یا ادغام شود، سمات این تغییرات را در سامانه ستاره اعمال می‌کند تا پیوستگی وثیقه حفظ شود.

این نقش حاکمیتی باعث می‌شود که بانک‌ها بدون درگیر شدن در پیچیدگی‌های بازار سرمایه، تنها بر روی مدیریت اعتباری خود تمرکز کنند.

در لایه حقوقی نیز، سمات به عنوان مرجع نهایی برای رفع توثیق عمل می‌کند. پس از اینکه بانک تاییدیه تسویه وام را صادر کرد، سمات به صورت خودکار دارایی را از حالت فریز خارج می‌کند.

این چرخه کاملاً سیستمی، دخالت سلیقه‌ای را حذف کرده و امنیت روانی بالایی برای سرمایه‌گذاران ایجاد می‌کند که دارایی‌شان بلافاصله پس از تسویه، قابل معامله خواهد بود.

یکی از بزرگترین موانع دسترسی مردم به تسهیلات بانکی، شرط معرفی ضامن رسمی یا کارمند بود. سامانه ستاره با معرفی مفهوم «وثیقه نقدشونده دیجیتال»، پارادایم اعتبارسنجی را از شخص‌محوری به دارایی‌محوری تغییر داده است.

در این مدل جدید، اعتبار فرد نه بر اساس روابط اجتماعی یا فیش حقوقی دیگران، بلکه بر پایه ارزش دارایی‌های مالی خودش سنجیده می‌شود.

این تحول باعث دموکراتیزه شدن دسترسی به منابع مالی شده است. بسیاری از افراد جامعه که دارای سهام عدالت یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری هستند اما به ضامن رسمی دسترسی ندارند، اکنون می‌توانند از اعتبار دارایی خود استفاده کنند.

سامانه ستاره به نوعی «ثروت راکد» مردم را به «اعتبار جاری» تبدیل می‌کند که این امر قدرت خرید طبقه متوسط را بدون نیاز به بروکراسی‌های سنتی افزایش می‌دهد.

سیستم اعتبارسنجی هوشمند در این سامانه، ریسک نقدشوندگی را نیز محاسبه می‌کند. به این معنا که سامانه به طور خودکار بررسی می‌کند که دارایی مورد نظر چقدر سریع در بازار قابل فروش است. این تحلیل داده‌محور به بانک اجازه می‌دهد تا سقف تسهیلات را دقیق‌تر تعیین کند.

در نتیجه، فرآیند تایید وام که پیش از این هفته‌ها به طول می‌انجامید، اکنون می‌تواند در کمتر از چند روز کاری نهایی شود.

علاوه بر این، حذف نیاز به ضامن، کرامت انسانی مشتریان بانک را حفظ می‌کند. افراد دیگر نیازی به خواهش از دیگران برای ضمانت ندارند و مستقیماً با تکیه بر پس‌اندازهای خود، نیازهای مالی‌شان را برطرف می‌کنند.

این موضوع نه تنها هزینه‌های روانی جامعه را کاهش می‌دهد، بلکه باعث تشویق مردم به سرمایه‌گذاری بیشتر در بازار سرمایه برای کسب اعتبار بالاتر در آینده می‌شود.

یکی از دغدغه‌های اصلی سهامداران هنگام توثیق دارایی، سرنوشت سود نقدی و سهام جایزه است. سامانه ستاره به گونه‌ای طراحی شده که مالکیت معنوی و حقوقی دارایی همچنان در اختیار سهامدار باقی بماند.

این یعنی در طول دوره توثیق، اگر مجمع عمومی شرکت برگزار شود، سود نقدی (DPS) متعلق به مالک اصلی است و طبق روال معمول به حساب سجام او واریز می‌شود.

همچنین در صورت افزایش سرمایه از محل سود انباشته یا آورده نقدی، سهام جایزه یا حق‌تقدم‌های جدید نیز به سبد دارایی فرد اضافه می‌شوند.

سامانه ستاره به طور هوشمند این تغییرات را رصد کرده و در صورت لزوم، دارایی‌های جدید ناشی از افزایش سرمایه را نیز تحت توثیق قرار می‌دهد تا نسبت پوشش وام حفظ شود. این ویژگی باعث می‌شود که سرمایه‌گذار از رشد بازار و مزایای سهامداری خود عقب نماند.

علاوه بر منافع مالی، حق رای در مجامع عمومی نیز برای سهامدار محفوظ است. توثیق سهام به معنای سلب حق مالکیت نیست، بلکه تنها محدودیتی موقت بر روی «انتقال و فروش» دارایی ایجاد می‌کند.

این تفکیک دقیق بین «حق تصرف» و «حق بهره‌برداری» یکی از نقاط قوت فنی و حقوقی سامانه ستاره محسوب می‌شود که اعتماد کاربران را برای استفاده از این خدمات جلب کرده است.

در واقع، سامانه ستاره اجازه می‌دهد که دارایی فرد در عین حال که به عنوان ضمانت عمل می‌کند، به رشد خود نیز ادامه دهد.

این موضوع در تضاد با وثایق سنتی مثل طلا یا خودرو است که معمولاً باید در انبار بانک حبس شوند و کارکرد مولد خود را از دست می‌دهند. در اینجا، دارایی در جریان تولید و اقتصاد باقی می‌ماند و همزمان مشکل نقدینگی مالک را حل می‌کند.

اگرچه سامانه ستاره یک زیرساخت بک‌اِند است، اما پل ارتباطی اصلی سهامداران با این سامانه، «درگاه یکپارچه ذینفعان بازار سرمایه» یا همان DDN است. کاربران می‌توانند با مراجعه به این درگاه، وضعیت دقیق دارایی‌های توثیق شده خود را مشاهده کنند.

این درگاه به عنوان یک داشبورد مدیریتی عمل می‌کند که تمام جزئیات مربوط به وام و وثیقه را به صورت شفاف نمایش می‌دهد.

در این درگاه، کاربر می‌تواند مشاهده کند که چه تعداد از سهام او توسط کدام بانک و در چه تاریخی مسدود شده است.

همچنین در صورت نوسانات شدید بازار، هشدارهای مربوط به کاهش ارزش وثیقه و احتمال نیاز به شارژ مجدد (Margin Call) از طریق این بستر و پیامک‌های متصل به آن اطلاع‌رسانی می‌شود. این سطح از دسترسی به اطلاعات، مانع از غافلگیری سهامداران در شرایط بحرانی بازار می‌شود.

یکی دیگر از امکانات مهم درگاه ذینفعان، امکان پیگیری وضعیت رفع توثیق است. پس از تسویه وام، کاربر می‌تواند در لحظه مشاهده کند که آیا وضعیت دارایی او از حالت «مسدود» به «آزاد» تغییر یافته است یا خیر.

این خودکارسازی باعث حذف مراجعات حضوری به بانک و شرکت‌های کارگزاری شده و تجربه کاربری بسیار مطلوبی را در حوزه بانکداری دیجیتال فراهم آورده است.

علاوه بر این، درگاه DDN امنیت فرآیند را تضمین می‌کند. از آنجایی که ورود به این سامانه مستلزم احراز هویت سجام است، احتمال سوءاستفاده یا توثیق غیرمجاز دارایی توسط دیگران به صفر می‌رسد.

این یکپارچگی بین سامانه ستاره و درگاه ذینفعان، زنجیره اعتماد را تکمیل کرده و به کاربر اجازه می‌دهد تا با تسلط کامل بر دارایی‌های خود، از ابزارهای مالی جدید استفاده کند.

سامانه ستاره بر پایه پروتکل‌های امنیتی پیشرفته و معماری سرویس‌گرا (SOA) بنا شده است تا تبادل داده بین شبکه بانکی و بازار سرمایه در بالاترین سطح امنیت انجام شود.

از آنجایی که این سامانه با دارایی‌های مالی مردم سر و کار دارد، از لایه‌های چندگانه رمزنگاری برای انتقال اطلاعات استفاده می‌کند. هر تراکنش در این سامانه دارای امضای دیجیتال منحصربه‌فرد است که امکان جعل یا تغییر در داده‌ها را غیرممکن می‌سازد.

ارتباط بین بانک‌ها و سامانه ستاره از طریق شبکه‌های اختصاصی و امن (مانند شبکه شتاب یا پایا) انجام می‌شود و مستقیماً بر روی اینترنت عمومی قرار ندارد. این جداسازی شبکه، ریسک حملات سایبری و دسترسی‌های غیرمجاز را به حداقل می‌رساند.

همچنین، زیرساخت‌های سخت‌افزاری سامانه دارای قابلیت تحمل خطا (Fault Tolerance) هستند تا در صورت بروز مشکل در یک بخش، کل فرآیند توثیق و رفع توثیق متوقف نشود.

در لایه نرم‌افزاری، سامانه ستاره از APIهای استاندارد برای اتصال به اپلیکیشن‌های بانکی استفاده می‌کند. این استانداردسازی باعث شده است که بانک‌های مختلف بتوانند به سرعت خدمات توثیق را در برنامه‌های موبایلی خود پیاده‌سازی کنند.

دقت فنی در طراحی این رابط‌ها به گونه‌ای است که تضاد داده‌ای بین موجودی واقعی در سبد سهام و موجودی اعلام شده به بانک به وجود نیاید.

پایداری این سامانه در زمان اوج ترافیک بازار سرمایه نیز تست شده است. حتی در روزهایی که حجم معاملات در بورس بسیار بالاست، فرآیند فریز کردن یا آزاد سازی وثایق بدون تاخیر انجام می‌شود.

این پایداری فنی، کلید اصلی موفقیت سامانه ستاره در جلب اعتماد نهادهای بزرگی مانند قوه قضاییه و بانک مرکزی بوده است تا بتوانند فرآیندهای حساس خود را به این بستر منتقل کنند.