رفع مشکل هنگ کردن کامپیوتر ویندوز 10 | راهنمای کامل

قابلیت Fast Startup یا راه‌اندازی سریع به‌طور پیش‌فرض در ویندوز ۱۰ فعال است. وقتی سیستم را با گزینه‌ی Shut down خاموش می‌کنید، ویندوز کاملاً خاموش نمی‌شود. بخشی از وضعیت هسته و درایورها در فایل hiberfil.sys ذخیره می‌شود تا بوت بعدی سریع‌تر انجام شود.

مشکل از اینجا شروع می‌شود که ممکن است ماه‌ها یک راه‌اندازی واقعاً تازه نداشته باشید. اگر درایور یا سرویسی در وضعیت ناپایدار مانده باشد، در بوت بعدی همان وضعیت دوباره بارگذاری می‌شود.

نتیجه‌اش هنگ‌های تکراری بعد از ورود به ویندوز است، حتی اگر چند بار سیستم را خاموش و روشن کرده باشید.

یک نشانه‌ی مهم برای تشخیص وجود دارد. گزینه‌ی Restart همیشه هسته را از نو بارگذاری می‌کند و از Fast Startup استفاده نمی‌کند. پس اگر سیستم بعد از Shut down و روشن کردن دوباره هنگ می‌کند، اما پس از Restart سالم است، Fast Startup مظنون اصلی شماست.

برای غیرفعال کردن آن مراحل زیر را انجام دهید. وارد Control Panel شوید و بخش Power Options را باز کنید. روی Choose what the power buttons do بزنید و سپس Change settings that are currently unavailable را انتخاب کنید.

تیک Turn on fast startup را بردارید و Save changes را بزنید.

راه دیگر استفاده از Command Prompt با دسترسی مدیر است. دستور powercfg /h off حالت Hibernate را کامل خاموش می‌کند و به‌دنبال آن Fast Startup هم از کار می‌افتد. این روش فایل hiberfil.sys را هم حذف می‌کند و چند گیگابایت فضا آزاد می‌شود.

برای برگرداندن آن از powercfg /h on استفاده کنید.

باید یک نکته را در نظر داشته باشید. با غیرفعال شدن Fast Startup، بوت سیستم روی هارد دیسک‌های مکانیکی چند ثانیه کندتر می‌شود. روی SSD این تفاوت معمولاً به‌سختی حس می‌شود.

در لپ‌تاپ‌ها هم اگر به Hibernate واقعی نیاز دارید، دستور powercfg /h off را اجرا نکنید و فقط تیک Fast Startup را بردارید.

پیشنهاد عملی این است که بعد از تغییر، یک هفته سیستم را به روال معمول استفاده کنید. اگر هنگ‌ها کم یا ناپدید شدند، علت پیدا شده است.

در غیر این صورت می‌توانید با خیال راحت تنظیم را به حالت قبل برگردانید، چون این تغییر هیچ آسیبی به فایل‌ها و برنامه‌های شما نمی‌زند.

ویندوز برای کار روزمره به فضای خالی روی درایو سیستم نیاز دارد. فایل‌های موقت، کش به‌روزرسانی‌ها، نقاط بازیابی و فایل صفحه‌بندی همگی در همین درایو ساخته می‌شوند. وقتی درایو C تقریباً پر شود، ویندوز جایی برای نوشتن این داده‌ها ندارد و سیستم در لحظه‌های ساده هم مکث می‌کند.

در عمل، کمبود فضا چند نشانه‌ی مشخص دارد. باز شدن پوشه‌ها طولانی می‌شود، نصب آپدیت‌ها با خطا متوقف می‌شود و برنامه‌ها هنگام ذخیره‌ی فایل چند ثانیه بی‌پاسخ می‌مانند. روی SSD‌های تقریباً پر، سرعت نوشتن هم افت می‌کند، چون کنترلر دیسک فضای کافی برای مدیریت بلوک‌ها ندارد.

به‌عنوان یک قاعده‌ی تجربی، بسیاری از منابع پیشنهاد می‌کنند حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد ظرفیت درایو سیستم خالی بماند. این عدد رسمی مایکروسافت نیست، اما برای تصمیم‌گیری عملی مفید است. اگر درایو شما بیش از ۹۰ درصد پر است، پاک‌سازی را جدی بگیرید.

اولین ابزار، Storage Sense است. به مسیر Settings، سپس System و بعد Storage بروید و آن را روشن کنید. این قابلیت فایل‌های موقت و محتوای سطل بازیافت را به‌صورت دوره‌ای پاک می‌کند. در همان صفحه می‌توانید ببینید کدام دسته‌ها بیشترین فضا را اشغال کرده‌اند، مثل برنامه‌ها، فایل‌های موقت یا ویدیوها.

ابزار دوم Disk Cleanup است. عبارت cleanmgr را در جستجوی ویندوز بنویسید و سپس گزینه‌ی Clean up system files را بزنید. در این حالت می‌توانید فایل‌های Windows Update Cleanup و Previous Windows installations را هم حذف کنید. پوشه‌ی Windows.old بعد از ارتقای ویندوز گاهی ده‌ها گیگابایت فضا می‌گیرد.

قبل از حذف Previous Windows installations یک نکته را بدانید. با حذف آن، امکان بازگشت به نسخه‌ی قبلی ویندوز از بین می‌رود. اگر ارتقای اخیر مشکلی نداشته، حذفش منطقی است. در غیر این صورت چند روز صبر کنید.

فایل‌های بزرگ شخصی مثل فیلم‌ها، نصب‌کننده‌های قدیمی و پشتیبان‌ها را به درایو دیگر یا حافظه‌ی خارجی منتقل کنید. اگر فقط یک درایو دارید، برنامه‌های کم‌استفاده را از Apps and features حذف کنید. پس از پاک‌سازی، یک بار سیستم را Restart کنید تا تغییرات کامل اعمال شود.

گاهی هنگ کردن به یک برنامه یا سرویس شخص ثالث برمی‌گردد، اما معلوم نیست کدام یک. حذف تصادفی برنامه‌ها وقت‌گیر است و ممکن است نتیجه ندهد. روش Clean Boot یا بوت تمیز دقیقاً برای همین کار ساخته شده است. در این حالت ویندوز فقط با سرویس‌های ضروری مایکروسافت بالا می‌آید.

تفاوت Clean Boot با Safe Mode را بشناسید. در Safe Mode بیشتر درایورها و قابلیت‌ها غیرفعال می‌شوند و محیط محدودی دارید. اما در Clean Boot ویندوز به‌صورت عادی کار می‌کند و فقط برنامه‌ها و سرویس‌های غیرمایکروسافتی بارگذاری نمی‌شوند. به همین دلیل می‌توانید رفتار سیستم را در شرایط واقعی بسنجید.

برای شروع، کلیدهای Win و R را بزنید و عبارت msconfig را وارد کنید. در تب Services ابتدا تیک Hide all Microsoft services را بزنید. این کار مهم است، چون غیرفعال کردن سرویس‌های خود ویندوز می‌تواند مشکل تازه بسازد. سپس روی Disable all کلیک کنید.

بعد به تب Startup بروید و Open Task Manager را بزنید. در Task Manager همه‌ی آیتم‌های استارتاپ را یکی‌یکی Disable کنید. پنجره‌ی msconfig را با OK ببندید و سیستم را Restart کنید.

حالا چند ساعت یا یک روز کاری، سیستم را مثل همیشه استفاده کنید و ببینید هنگ تکرار می‌شود یا نه.

اگر در Clean Boot هنگی رخ نداد، مشکل از یکی از آیتم‌های غیرفعال‌شده است. حالا باید آن را محدود کنید. نیمی از سرویس‌ها را دوباره فعال کنید و Restart بزنید. اگر هنگ برگشت، مقصر در همان نیمه است؛ وگرنه در نیمه‌ی دیگر است.

با تکرار این تقسیم‌بندی، معمولاً در چند دور به مورد مشکل‌دار می‌رسید.

نمونه‌ی مقصرهای رایج، نرم‌افزارهای همگام‌سازی ابری، ابزارهای مدیریت سخت‌افزار تولیدکننده، نرم‌افزارهای امنیتی قدیمی و درایورهای چاپگر هستند. وقتی مقصر را پیدا کردید، آن را به‌روزرسانی، دوباره نصب یا جایگزین کنید.

پس از پایان آزمایش، حتماً msconfig را باز کنید و گزینه‌ی Normal startup را انتخاب کنید. اگر این کار را فراموش کنید، برنامه‌های مفید شما بعد از هر بوت اجرا نمی‌شوند و ممکن است فکر کنید مشکل تازه‌ای پیش آمده است.

همه‌ی هنگ‌ها نرم‌افزاری نیستند. وقتی دمای پردازنده یا کارت گرافیک از حد مجاز بالاتر می‌رود، سخت‌افزار برای محافظت از خودش سرعت را پایین می‌آورد. به این رفتار Thermal Throttling گفته می‌شود. کاربر آن را به شکل کندی ناگهانی، یخ زدن چند ثانیه‌ای یا حتی خاموش شدن سیستم تجربه می‌کند.

نشانه‌های گرمای زیاد معمولاً مشخص است. فن‌ها با صدای بلند و مداوم می‌چرخند، بدنه‌ی لپ‌تاپ داغ می‌شود و هنگ‌ها بیشتر هنگام بازی، رندر یا اجرای چند برنامه‌ی سنگین رخ می‌دهند. اگر سیستم در ساعت‌های اولیه‌ی روشن بودن روان است و بعد کند می‌شود، گرما احتمال بالایی دارد.

برای سنجش دما می‌توانید از ابزارهایی مثل HWMonitor یا HWiNFO استفاده کنید. این برنامه‌ها دمای هسته‌های پردازنده، کارت گرافیک و دیسک را نشان می‌دهند.

حد مجاز به مدل قطعه بستگی دارد، اما دمای پردازنده که زیر بار سنگین مدام نزدیک ۹۰ درجه‌ی سانتی‌گراد یا بیشتر برسد، معمولاً نشانه‌ی مشکل خنک‌سازی است.

علت رایج گرما، انباشته شدن گرد و غبار روی هیت‌سینک و فن‌هاست. در کیس دسکتاپ می‌توانید سیستم را خاموش کنید، برق را جدا کنید و با هوای فشرده و برس نرم تمیز کنید. هنگام تمیزکاری فن‌ها را نگه دارید تا با فشار هوا بیش از حد نچرخند.

علت دیگر خشک شدن خمیر حرارتی است. اگر سیستم چند سال از عمرش گذشته، تعویض خمیر حرارتی گاهی چند درجه دما را کم می‌کند. این کار در لپ‌تاپ‌ها دشوارتر است و اگر تجربه ندارید، بهتر است به تعمیرکار معتبر بسپارید.

جریان هوا هم اهمیت دارد. لپ‌تاپ را روی پتو یا تشک نگذارید، چون دریچه‌های ورودی هوا بسته می‌شود. در کیس، مسیر ورود و خروج هوا را بررسی کنید و کابل‌ها را مرتب کنید.

از نظر نرم‌افزاری، در Power Options حالت Balanced معمولاً تعادل خوبی بین کارایی و دما دارد. اگر بعد از اصلاح خنک‌سازی هنگ‌ها کم شد، مشکل از گرما بوده است. در غیر این صورت سراغ علت‌های نرم‌افزاری بروید.

وقتی ویندوز هنگ می‌کند، معمولاً رد پایی از آن در گزارش‌های داخلی سیستم باقی می‌ماند. بیشتر کاربران این گزارش‌ها را نمی‌بینند، در حالی که می‌توانند علت را بسیار سریع‌تر از حدس‌زدن نشان دهند. دو ابزار اصلی برای این کار Reliability Monitor و Event Viewer هستند.

Reliability Monitor ساده‌تر و گرافیکی است. کلیدهای Win و R را بزنید و عبارت perfmon /rel را وارد کنید. نموداری از پایداری سیستم در روزهای گذشته می‌بینید. هر خطای برنامه، خطای ویندوز و نصب نرم‌افزار با یک آیکون روی نمودار نشان داده می‌شود.

اگر پایداری بعد از نصب یک برنامه افت کرده، سرنخ اول همان است.

روی هر روز کلیک کنید تا جزئیات را ببینید. مواردی مثل Application hang یا Windows stopped working نام برنامه‌ی درگیر را نشان می‌دهند. اگر یک نرم‌افزار بارها در فهرست تکرار شده، آن را به‌روزرسانی یا حذف کنید.

Event Viewer جزئیات فنی‌تری دارد. عبارت eventvwr را در جستجو بنویسید، سپس Windows Logs و بعد System را باز کنید. روی Filter Current Log بزنید و فقط سطح‌های Critical و Error را نمایش دهید. زمان هنگ را با زمان رویدادها مقایسه کنید.

چند رویداد معنای مشخصی دارند. Event ID 41 از منبع Kernel-Power یعنی سیستم بدون خاموشی صحیح بسته شده است. این رویداد به‌تنهایی علت را نمی‌گوید، اما نشان می‌دهد قطع برق، گرمای زیاد یا هنگ کامل رخ داده است. رویدادهای منبع disk یا Ntfs هم می‌توانند به مشکل دیسک اشاره کنند.

در خواندن گزارش‌ها دو احتیاط لازم است. اول اینکه وجود چند خطا در Event Viewer عادی است و هر خطا نشانه‌ی مشکل واقعی نیست. فقط خطاهایی که در زمان هنگ و به‌صورت تکراری ثبت شده‌اند اهمیت دارند.

دوم اینکه کد خطا را عیناً در جستجو بنویسید و همراه نام منبع جستجو کنید.

پیشنهاد می‌کنم بعد از هر هنگ، یادداشت کوتاهی از ساعت دقیق آن بردارید. با این یادداشت می‌توانید رویدادهای مرتبط را سریع پیدا کنید و حتی اگر خودتان نتوانستید علت را تشخیص دهید، اطلاعات دقیقی برای پرسیدن از متخصص یا انجمن‌های پشتیبانی دارید.

بسیاری از کاربران هنگ کردن را به ویندوز نسبت می‌دهند، در حالی که مرورگر عامل اصلی است. مرورگرهای امروزی برای هر تب، افزونه و صفحه‌ی پس‌زمینه یک پردازش جداگانه می‌سازند. با ده‌ها تب باز و چند افزونه، مصرف حافظه به‌راحتی از چند گیگابایت عبور می‌کند.

اگر رم سیستم محدود باشد، مثلاً ۴ گیگابایت، ویندوز مجبور می‌شود بخشی از داده‌ها را روی دیسک بنویسد. این کار برای سیستم‌های با هارد مکانیکی بسیار کند است و باعث می‌شود موس و کیبورد هم با تأخیر پاسخ دهند. نتیجه همان حالتی است که کاربر آن را هنگ می‌نامد.

برای شناسایی مشکل، از Task Manager مرورگر استفاده کنید. در Chrome و Edge کلیدهای Shift و Esc را هنگام باز بودن مرورگر بزنید. این پنجره مصرف حافظه و پردازنده‌ی هر تب و افزونه را جدا نشان می‌دهد. مواردی که بی‌دلیل سنگین‌اند را با End process ببندید.

افزونه‌ها را بازبینی کنید. هر افزونه‌ای که یک ماه است از آن استفاده نکرده‌اید، حذف کنید. افزونه‌های مسدودکننده‌ی تبلیغ، مترجم و ابزارهای قیمت‌یاب اگر زیاد باشند، همزمان روی همه‌ی صفحه‌ها اجرا می‌شوند.

افزونه‌های ناشناس یا نصب‌شده از منابع غیررسمی را حتماً پاک کنید، چون هم کندکننده‌اند و هم خطر امنیتی دارند.

قابلیت شتاب سخت‌افزاری یا Hardware acceleration هم می‌تواند ریشه‌ی مشکل باشد. معمولاً فعال بودنش مفید است، اما با بعضی درایورهای گرافیکی قدیمی باعث یخ زدن تصویر می‌شود. آن را از تنظیمات مرورگر در بخش System خاموش کنید و نتیجه را بسنجید.

قابلیت‌های Memory Saver یا Sleeping tabs را فعال کنید. این امکانات تب‌های بلااستفاده را موقتاً غیرفعال می‌کنند و حافظه را آزاد می‌سازند. در کنار آن عادت ساده‌ی بستن تب‌های غیرضروری و استفاده از بوکمارک به جای نگه داشتن ده‌ها تب باز، تأثیر قابل توجهی دارد.

اگر بعد از این اصلاحات سیستم روان‌تر شد، مشکل از مرورگر بوده است. در غیر این صورت، با یک مرورگر دیگر یا پروفایل تازه آزمایش کنید تا مطمئن شوید مشکل به تنظیمات همان پروفایل برنمی‌گردد.