آموزش کامل کار با Task Manager در ویندوز

یکی از کم‌شناخته‌ترین امکانات Task Manager دکمه یا گزینه Run new task است. در ویندوز 11 این دکمه در نوار بالای پنجره قرار دارد و در ویندوز 10 باید از منوی File به آن برسید.

با آن می‌توانید بدون استفاده از منوی Start یا File Explorer هر برنامه، پوشه یا دستور سیستمی را اجرا کنید.

پس از کلیک روی این گزینه، پنجره‌ای شبیه Run باز می‌شود. نام برنامه را وارد کنید، مثلاً notepad، cmd، powershell یا msconfig. مسیر کامل یک فایل اجرایی را هم می‌توانید بنویسید. گزینه Browse نیز برای انتخاب دستی فایل در اختیار شماست.

در همین پنجره تیکی با عنوان Create this task with administrative privileges وجود دارد. اگر آن را فعال کنید، برنامه با دسترسی مدیر اجرا می‌شود. این قابلیت وقتی کاربرد دارد که ابزاری مثل Command Prompt یا PowerShell را برای دستورات سیستمی لازم دارید و منوی Start به درستی کار نمی‌کند.

مهم‌ترین کاربرد این بخش، نجات سیستم هنگام ناپدید شدن نوار وظیفه یا دسکتاپ است. گاهی پس از به‌روزرسانی، نصب درایور یا خطای گرافیکی، نوار وظیفه و آیکون‌ها از صفحه حذف می‌شوند و فقط پس‌زمینه می‌ماند. دلیل آن معمولاً از کار افتادن پردازش Windows Explorer است.

برای رفع این مشکل، ابتدا Task Manager را با Ctrl + Shift + Esc باز کنید. اگر Windows Explorer را در لیست می‌بینید، روی آن راست‌کلیک و Restart را انتخاب کنید. اگر در لیست نبود، Run new task را بزنید، عبارت explorer.exe را تایپ کنید و تأیید کنید.

معمولاً ظرف چند ثانیه نوار وظیفه برمی‌گردد.

این روش به معنای راه‌اندازی دوباره کل ویندوز نیست. برنامه‌های باز شما بسته نمی‌شوند و فقط محیط گرافیکی پوسته سیستم تازه می‌شود. به همین دلیل پیش از ریستارت کامل، همیشه این راه را امتحان کنید.

چند دستور مفید دیگر را هم می‌توانید از همین پنجره اجرا کنید:

- resmon برای باز کردن Resource Monitor

- perfmon برای ابزار Performance Monitor

- services.msc برای مدیریت کامل سرویس‌ها

- control برای باز کردن Control Panel

- cmd با دسترسی مدیر برای اجرای دستورات سیستمی

دقت کنید که اجرای فایل‌های ناشناس با دسترسی مدیر خطرناک است. این گزینه را فقط برای برنامه‌هایی فعال کنید که از منبع آن‌ها مطمئن هستید، چون برنامه مخرب با این سطح دسترسی می‌تواند به کل سیستم آسیب بزند.

گاهی Task Manager گرافیکی کند می‌شود، باز نمی‌شود یا فقط از راه دور به سیستم دسترسی دارید. در این شرایط خط فرمان جایگزین مطمئنی است. دو دستور tasklist و taskkill در ویندوز، همان کارهای اصلی Task Manager را انجام می‌دهند و حتی در اسکریپت‌ها هم قابل استفاده‌اند.

دستور tasklist فهرست پردازش‌های در حال اجرا را نشان می‌دهد. برای هر مورد، نام فایل اجرایی، شناسه PID، نام نشست و مقدار حافظه مصرفی نمایش داده می‌شود. اگر دنبال برنامه خاصی هستید، خروجی را فیلتر کنید، مثلاً با tasklist | findstr chrome.

همچنین tasklist /svc نشان می‌دهد هر پردازش چه سرویس‌هایی را اجرا می‌کند.

برای بستن پردازش از taskkill استفاده کنید. دو روش رایج وجود دارد. با نام فایل: taskkill /IM notepad.exe /F. با شناسه پردازش: taskkill /PID 1234 /F. گزینه /F بستن را اجباری می‌کند و معادل End task در محیط گرافیکی است. بدون آن، ویندوز ابتدا درخواست بستن عادی می‌فرستد.

شناسه PID یکتاست، اما نام فایل می‌تواند چند پردازش را هم‌زمان ببندد. وقتی چندین پنجره از یک برنامه باز است، دستور با نام فایل همه را می‌بندد. اگر فقط یک نمونه را می‌خواهید، PID را از tasklist بخوانید و با آن کار کنید.

گزینه /T نیز مفید است. این گزینه علاوه بر پردازش اصلی، تمام پردازش‌های فرزند آن را هم می‌بندد. مثلاً taskkill /PID 1234 /T /F برنامه‌ای را که چندین زیرپردازش ساخته به طور کامل متوقف می‌کند.

برای بستن پردازش‌های سیستمی یا متعلق به کاربر دیگر باید Command Prompt را با Run as administrator باز کنید. در غیر این صورت پیام Access is denied می‌گیرید. این پیام معمولاً نشانه محافظت ویندوز یا نبود دسترسی کافی است و نباید با ترفند دور زده شود.

در PowerShell نیز دستورهای مشابهی وجود دارد:

- Get-Process فهرست پردازش‌ها را نشان می‌دهد.

- Stop-Process -Name notepad برنامه را می‌بندد.

- Stop-Process -Id 1234 -Force پردازش را با شناسه می‌بندد.

برای دیدن پنج پردازش پرمصرف از نظر پردازنده می‌توانید بنویسید: Get-Process | Sort-Object CPU -Descending | Select-Object -First 5. این روش وقتی ارزشمند است که چند سیستم را از راه دور مدیریت می‌کنید یا می‌خواهید بستن برنامه‌های هنگ‌کرده را خودکار کنید.

Task Manager تصویر کلی از مصرف منابع می‌دهد، اما گاهی باید ببینید دقیقاً کدام فایل، اتصال یا کانال شبکه مشکل ساخته است. برای این کار ابزار Resource Monitor مناسب‌تر است. کافی است کلیدهای Win + R را بزنید، عبارت resmon را وارد کنید و Enter را فشار دهید.

این ابزار پنج زبانه دارد: Overview، CPU، Memory، Disk و Network. هر زبانه جزئیات بیشتری از Task Manager ارائه می‌کند. برای نمونه، در زبانه Disk می‌توانید ببینید هر برنامه در همان لحظه کدام فایل را می‌خواند یا می‌نویسد. این اطلاعات برای پیدا کردن دلیل کندی هارد دیسک بسیار کاربردی است.

در زبانه Memory ستون‌هایی مثل Hard Faults، Commit، Working Set، Shareable و Private دیده می‌شود. ستون Hard Faults نشان می‌دهد پردازش چند بار مجبور شده داده را از دیسک بخواند، چون در حافظه رم نبوده است. عدد بالای آن در یک برنامه، نشانه کمبود رم یا نشت حافظه است.

زبانه Network فهرست اتصال‌های TCP و پورت‌های در حال شنود را نشان می‌دهد. می‌توانید ببینید یک برنامه به کدام آدرس متصل شده و چه مقدار داده می‌فرستد. اگر برنامه‌ای ناشناس مدام با یک آدرس خارجی ارتباط دارد، نشانه خوبی برای بررسی بیشتر است.

در زبانه CPU امکان Analyze Wait Chain وجود دارد. وقتی برنامه‌ای هنگ کرده، این گزینه نشان می‌دهد منتظر کدام پردازش یا منبع دیگر است. اگر زنجیره انتظار به یک پردازش دیگر برسد، مشکل ریشه همان‌جاست و بستن برنامه اول چاره دائمی نیست.

همچنین می‌توانید با Suspend Process پردازشی را موقتاً متوقف کنید و بعد Resume بزنید. این روش بهتر از بستن کامل است، چون وضعیت برنامه حفظ می‌شود. فقط روی پردازش‌های سیستمی از آن استفاده نکنید، زیرا ممکن است ویندوز ناپایدار شود.

ابزار دیگری که معمولاً نادیده گرفته می‌شود Reliability Monitor است. با اجرای perfmon /rel باز می‌شود و نموداری از پایداری سیستم در روزهای گذشته نشان می‌دهد. خطاهای برنامه، شکست به‌روزرسانی‌ها و خرابی‌های ویندوز با تاریخ ثبت می‌شوند.

اگر مشکلی از یک روز مشخص شروع شده، این نمودار علت را روشن می‌کند.

ترکیب این سه ابزار، یعنی Task Manager برای نگاه کلی، Resource Monitor برای جزئیات و Reliability Monitor برای سابقه، روش حرفه‌ای عیب‌یابی است.

ویندوز به طور خودکار زمان پردازنده را بین برنامه‌ها تقسیم می‌کند، اما می‌توانید این تقسیم را دستی تغییر دهید. برای این کار به زبانه Details بروید، روی پردازش مورد نظر راست‌کلیک کنید و گزینه Set priority را بزنید.

شش سطح اولویت وجود دارد: Realtime، High، Above normal، Normal، Below normal و Low.

سطح Normal پیش‌فرض بیشتر برنامه‌هاست. اگر برنامه‌ای مثل رندر ویدیو یا فشرده‌سازی فایل در پس‌زمینه کار می‌کند و نمی‌خواهید سیستم را کند کند، اولویت آن را روی Below normal یا Low بگذارید. در این حالت کار کندتر تمام می‌شود، اما کار با سایر برنامه‌ها روان می‌ماند.

برعکس، برای برنامه‌ای که به سرعت نیاز دارد، مثلاً یک بازی یا نرم‌افزار ضبط صدا، می‌توانید High را انتخاب کنید. تأثیر این تغییر معمولاً محدود است و معجزه نمی‌کند، چون گلوگاه اصلی اغلب کارت گرافیک، دیسک یا اینترنت است نه زمان پردازنده.

سطح Realtime را هرگز برای برنامه‌های معمولی استفاده نکنید. پردازشی با این اولویت حتی از ورودی ماوس و صفحه‌کلید و سرویس‌های حیاتی سیستم جلو می‌افتد. اگر برنامه حجم زیادی از پردازنده را مصرف کند، کل سیستم قفل می‌شود و فقط ریستارت سخت‌افزاری کمک می‌کند.

به همین دلیل ویندوز هنگام انتخاب آن هشدار می‌دهد.

گزینه دوم Set affinity است. با آن مشخص می‌کنید پردازش روی کدام هسته‌های پردازنده اجرا شود. به طور پیش‌فرض همه هسته‌ها فعال‌اند. اگر برنامه‌ای قدیمی روی پردازنده‌های چندهسته‌ای ناپایدار است، می‌توانید آن را به یک یا دو هسته محدود کنید. گاهی این کار مشکل‌های همگام‌سازی برنامه‌های قدیمی را حل می‌کند.

یک نکته مهم این است که این تغییرات موقتی‌اند. وقتی برنامه را کامل ببندید و دوباره باز کنید، اولویت و affinity به حالت اولیه برمی‌گردد. اگر می‌خواهید تنظیم همیشگی باشد، می‌توانید برنامه را با دستور خط فرمان اجرا کنید، مثلاً start /low notepad.exe یا از ابزارهای جانبی کمک بگیرید.

چند توصیه ایمنی:

- اولویت پردازش‌های سیستمی مثل csrss.exe یا wininit.exe را تغییر ندهید.

- پیش از تغییر، مقدار اولیه را یادداشت کنید.

- اگر پس از تغییر سیستم کند شد، اولویت را به Normal برگردانید.

- از Set affinity فقط برای عیب‌یابی یا برنامه‌های قدیمی استفاده کنید.

در ویندوز جدید، زمان‌بند سیستم معمولاً بهتر از تنظیم دستی عمل می‌کند. بنابراین این قابلیت را ابزار کمکی بدانید و نه راه حل همیشگی کندی.

ستون‌های پیش‌فرض Task Manager برای بررسی سریع کافی است، اما اطلاعات مهمی مثل شناسه پردازش، مسیر فایل و دستور اجرا را نشان نمی‌دهد. با راست‌کلیک روی سرتیتر ستون‌ها، منوی انتخاب ستون باز می‌شود. در زبانه Processes گزینه‌هایی مثل Type، Status، Publisher، PID و Command line قابل افزودن‌اند.

در زبانه Details گزینه Select columns همین کار را انجام می‌دهد.

ستون PID شناسه یکتای هر پردازش است. وقتی چند نمونه از یک برنامه باز است، با این شناسه می‌توانید دقیقاً یکی را از بقیه تشخیص دهید. همین شناسه در دستور taskkill و در ابزارهایی مثل Resource Monitor هم استفاده می‌شود، پس نمایش دائمی آن به هماهنگی ابزارها کمک می‌کند.

ستون Command line بسیار ارزشمند است. نمونه آشنا، پردازش‌های متعدد svchost.exe است که همگی یک نام دارند. در ستون Command line می‌بینید هر کدام با چه پارامتری اجرا شده و چه سرویس‌هایی را اجرا می‌کند.

برای مرورگرهایی که برای هر زبانه پردازش جدا می‌سازند هم، این ستون نوع پردازش را نشان می‌دهد.

ستون Image path name مسیر کامل فایل اجرایی را نمایش می‌دهد. بسیاری از بدافزارها از نام فایل‌های سیستمی تقلید می‌کنند، اما مسیرشان متفاوت است. فایل اصلی svchost.exe فقط در پوشه System32 است. اگر همین نام را در پوشه Temp یا دسکتاپ دیدید، باید جدی مشکوک شوید.

ستون Publisher نام ناشر نرم‌افزار را نشان می‌دهد. اگر پردازشی بدون ناشر یا با ناشر ناشناس بالا بیاید، لزوماً مخرب نیست، اما ارزش بررسی دارد. مسیر فایل، امضای دیجیتال و تاریخ ساخت را کنار هم بسنجید.

برای کنترل مصرف توان و گرافیک، ستون‌های GPU، GPU engine و Dedicated GPU memory را اضافه کنید. با آن‌ها می‌فهمید کدام برنامه کارت گرافیک را درگیر کرده و آیا مصرف از موتور سه‌بعدی است یا رمزگشایی ویدیو.

این اطلاعات برای کاربرانی که لپ‌تاپ دارند و باتری سریع تمام می‌شود مفید است.

دو تنظیم دیگر هم وجود دارد. با گزینه Resource values می‌توانید مصرف حافظه، دیسک و شبکه را به صورت درصد یا مقدار واقعی ببینید. همچنین ستون‌ها را با کشیدن جابه‌جا کنید و با کلیک روی عنوان هر ستون، فهرست را بر همان اساس مرتب کنید.

یک چیدمان پیشنهادی: نام، PID، Publisher، Command line، CPU، Memory و Disk. این ترکیب برای بیشتر عیب‌یابی‌های روزمره کافی است و فضای زیادی از پنجره نمی‌گیرد.

منوی راست‌کلیک روی هر پردازش چند گزینه دارد که کمتر کسی از آن‌ها استفاده می‌کند، اما در عیب‌یابی جدی بسیار کمک می‌کنند. شاخص‌ترین آن‌ها Open file location است. با این گزینه پوشه‌ای که فایل اجرایی در آن قرار دارد باز می‌شود و مسیر واقعی برنامه را می‌بینید.

گزینه Search online نام پردازش را در موتور جستجو می‌گذارد. وقتی با نامی ناآشنا روبه‌رو می‌شوید، سریع‌ترین راه همین است. با این حال، تنها به نتیجه جستجو اعتماد نکنید. مسیر فایل و امضای دیجیتال را هم بررسی کنید، چون بدافزارها گاهی نام پردازش‌های معتبر را تقلید می‌کنند.

گزینه Properties برگه‌ای شبیه ویژگی‌های فایل باز می‌کند. در برگه Digital Signatures می‌توانید ببینید فایل را چه شرکتی امضا کرده و امضا معتبر است یا نه. فایل سیستمی اصلی مایکروسافت معمولاً امضای معتبر دارد. نبود امضا به تنهایی دلیل بر خطر نیست، ولی در کنار مسیر عجیب نشانه هشدار است.

گزینه Create memory dump file، که در بعضی نسخه‌ها Create dump file نام دارد، یک عکس فوری از حافظه پردازش می‌گیرد. توسعه‌دهندگان و پشتیبان‌های فنی با این فایل علت کرش برنامه را بررسی می‌کنند. وقتی برنامه‌ای مدام هنگ می‌کند و پشتیبانی نرم‌افزار گزارش جزئیات می‌خواهد، همین فایل را برایشان می‌فرستید.

فایل ساخته‌شده در پوشه Temp مربوط به حساب کاربری شما ذخیره می‌شود و مسیر آن پس از اتمام عملیات نمایش داده می‌شود. حجم آن می‌تواند به صدها مگابایت یا چند گیگابایت برسد. پس از ارسال یا بررسی، آن را حذف کنید تا فضای دیسک اشغال نماند.

حساسیت امنیتی این فایل را جدی بگیرید. حافظه یک پردازش ممکن است شامل رمز عبور، نشانی‌های ایمیل، کوکی‌ها و اطلاعات شخصی باشد. فایل dump را فقط برای مرجع معتبر بفرستید و آن را در فضای عمومی یا گروه‌های همگانی منتشر نکنید.

در برخی نسخه‌ها گزینه Analyze wait chain هم در منوی راست‌کلیک پردازش‌های هنگ‌کرده دیده می‌شود. اگر برنامه‌ای به چیز دیگری وابسته است، این ابزار وابستگی را نشان می‌دهد. گزینه Go to details نیز شما را مستقیم به ردیف همان پردازش در زبانه Details می‌برد.

روش پیشنهادی هنگام برخورد با پردازش مشکوک، به ترتیب این است: مسیر فایل را باز کنید، امضای دیجیتال را بررسی کنید، نام را جستجو کنید و در صورت ادامه شک، با آنتی‌ویروس معتبر اسکن کنید. تا پایان این بررسی، پردازش را فقط در صورت لزوم ببندید.