آموزش رفع مشکل low disk space در ویندوز

بیشتر راهکارهای پاک‌سازی روی حذف فایل‌ها تمرکز دارند، اما می‌توان فایل‌های ویندوز را بدون حذف، فشرده کرد. قابلیتی به نام Compact OS فایل‌های سیستمی را فشرده نگه می‌دارد و هنگام اجرا آن‌ها را در حافظه باز می‌کند.

این روش برای دیسک‌های کوچک، مثل حافظه ۶۴ یا ۱۲۸ گیگابایتی لپ‌تاپ‌های ارزان، بیشترین فایده را دارد.

برای بررسی وضعیت فعلی، Command Prompt را با دسترسی Administrator باز کنید و دستور compact /compactos:query را اجرا کنید. اگر پاسخ نشان دهد سیستم فشرده نیست، دستور compact /compactos:always آن را فعال می‌کند.

این فرایند چند دقیقه طول می‌کشد و معمولاً حدود یک تا دو گیگابایت فضا آزاد می‌کند. میزان دقیق صرفه‌جویی به نسخه ویندوز بستگی دارد.

اگر بعدها خواستید به حالت عادی برگردید، دستور compact /compactos:never را اجرا کنید. این بازگشت امن است، ولی باید فضای خالی کافی برای باز شدن فایل‌ها داشته باشید. پس این کار را وقتی انجام ندهید که درایو کاملاً پر شده است.

علاوه بر Compact OS می‌توانید پوشه‌های دلخواه را با فشرده‌سازی NTFS کوچک کنید. روی پوشه کلیک راست کنید، Properties و سپس Advanced را بزنید و گزینه فشرده‌سازی محتوا برای صرفه‌جویی در فضا را تیک بزنید. این روش برای آرشیو اسناد، فایل‌های متنی، لاگ‌ها و پروژه‌های قدیمی مناسب است.

فایل‌هایی که از قبل فشرده‌اند، مثل ویدیوهای MP4، عکس‌های JPG، فایل‌های ZIP و موزیک MP3، با این روش تقریباً کوچک‌تر نمی‌شوند. فشرده کردن آن‌ها فقط پردازنده را درگیر می‌کند. پس این ویژگی را روی پوشه‌های رسانه‌ای فعال نکنید.

یک هشدار مهم هم وجود دارد. پوشه‌های حساس سیستمی مثل Windows یا Program Files را دستی فشرده نکنید و برای آن‌ها فقط از Compact OS استفاده کنید. فشرده‌سازی دستی این مسیرها ممکن است عملکرد بوت و به‌روزرسانی را مختل کند.

در سیستم‌های قدیمی با پردازنده ضعیف و هارد مکانیکی، فشرده‌سازی ممکن است سرعت باز شدن برنامه‌ها را کمی کم کند. در SSD و پردازنده‌های امروزی معمولاً تفاوت محسوسی دیده نمی‌شود. بهتر است پس از فعال‌سازی چند روز عملکرد سیستم را بسنجید و اگر ناراضی بودید غیرفعالش کنید.

در ریشه درایو C فایل پنهانی به نام hiberfil.sys وجود دارد که ویندوز برای حالت Hibernate و ویژگی Fast Startup از آن استفاده می‌کند. اندازه پیش‌فرض آن حدود ۴۰ درصد حافظه RAM است.

روی سیستمی با ۱۶ گیگابایت رم، این فایل می‌تواند چند گیگابایت از درایو سیستم را اشغال کند. پاک‌سازی معمولی هم این فایل را حذف نمی‌کند.

قبل از هر کاری بدانید Hibernate چه می‌کند. وقتی لپ‌تاپ را در این حالت می‌برید، محتوای حافظه روی دیسک ذخیره می‌شود و برق کاملاً قطع می‌شود. بعد از روشن کردن، همه برنامه‌ها همان‌طور که بودند برمی‌گردند. اگر چنین کاری نمی‌کنید، این فایل برای شما فقط فضا مصرف می‌کند.

برای غیرفعال کردن، Command Prompt را با دسترسی Administrator اجرا کنید و دستور powercfg /hibernate off را بزنید. فایل hiberfil.sys بلافاصله حذف می‌شود و نیازی به راه‌اندازی مجدد نیست. برای بازگرداندن، همان دستور را با on اجرا کنید.

یک نکته مهم: با خاموش شدن Hibernate، ویژگی Fast Startup هم از کار می‌افتد، چون به همان فایل تکیه دارد. در SSD تفاوت زمان بوت معمولاً چند ثانیه است. اما در هارد مکانیکی ممکن است بوت کمی کندتر شود.

اگر نمی‌خواهید Hibernate را کاملاً کنار بگذارید، راه میانی وجود دارد. دستور powercfg /h /type reduced اندازه فایل را کوچک‌تر می‌کند، ولی فقط برای Fast Startup کافی است و Hibernate کامل را پشتیبانی نمی‌کند. این گزینه برای کسانی که فقط بوت سریع می‌خواهند مناسب است.

در بعضی نسخه‌ها ممکن است این گزینه در دسترس نباشد.

برای دسکتاپ‌هایی که همیشه به برق وصل‌اند، غیرفعال کردن Hibernate معمولاً بی‌خطر است. اما برای لپ‌تاپی که با باتری کار می‌کند، این حالت می‌تواند مانع از دست رفتن کارها هنگام تمام شدن شارژ شود. پیش از تصمیم، الگوی استفاده خودتان را در نظر بگیرید.

پس از اجرای دستور، در بخش Storage تنظیمات ببینید چه مقدار فضا برگشته است. معمولاً در دسته System & reserved اثر آن را می‌بینید.

System Restore هر بار که برنامه یا درایور مهمی نصب می‌شود، یک نقطه بازیابی می‌سازد. این نقاط روی دیسک در قالب Shadow Copy نگهداری می‌شوند. اگر سقف مصرف تنظیم نشده باشد یا زیاد باشد، سال‌ها نقطه بازیابی قدیمی ده‌ها گیگابایت را اشغال می‌کنند.

برای دیدن مقدار فعلی، کلید Windows+R را بزنید و sysdm.cpl را وارد کنید. به تب System Protection بروید، درایو C را انتخاب کنید و روی Configure بزنید. در آنجا مقدار Current Usage و نوار تنظیم Max Usage را می‌بینید.

برای اغلب کاربران، سقف ۵ تا ۱۰ درصد حجم دیسک کافی است. با کم کردن نوار، ویندوز نقاط قدیمی‌تر را خودکار پاک می‌کند. اگر دکمه Delete را بزنید، همه نقاط بازیابی حذف می‌شوند.

این کار را فقط وقتی انجام دهید که سیستم پایدار است، چون راه برگشت به حالت قبلی را از دست می‌دهید.

برای بررسی دقیق‌تر از Command Prompt با دسترسی Administrator استفاده کنید. دستور vssadmin list shadowstorage نشان می‌دهد چه مقدار فضا مصرف شده و سقف مجاز چقدر است. با دستور vssadmin resize shadowstorage /for=C: /on=C: /maxsize=10GB می‌توانید سقف را روی ۱۰ گیگابایت بگذارید.

در مقابل، غیرفعال کردن کامل System Restore توصیه نمی‌شود. این قابلیت بارها کاربران را از خرابی ناشی از درایور یا آپدیت معیوب نجات داده است. بهتر است آن را روشن نگه دارید و فقط سقف مصرف را مدیریت کنید.

یک نکته کاربردی دیگر: پیش از پاک‌سازی بزرگ یا تغییر ساختار پارتیشن‌ها، دستی یک نقطه بازیابی بسازید. در همان پنجره System Protection دکمه Create را بزنید و نامی مشخص بدهید.

اگر بعد از کم کردن سقف، فضای آزادشده را در Storage نمی‌بینید، چند دقیقه صبر کنید و صفحه را دوباره بارگذاری کنید. ویندوز پاک‌سازی نقاط اضافه را در پس‌زمینه انجام می‌دهد و بلافاصله نتیجه نشان نمی‌دهد.

بخش Storage ویندوز دسته‌بندی کلی می‌دهد، اما نمی‌گوید کدام پوشه یا فایل مشخص بیشترین حجم را دارد. برای این کار ابزارهای تحلیل فضا مناسب‌ترند. WinDirStat و WizTree دو ابزار شناخته‌شده‌اند که کل درایو را اسکن می‌کنند و نتیجه را به شکل نقشه رنگی از بلوک‌ها نشان می‌دهند.

در این نقشه، هر مستطیل یک فایل است و هرچه بزرگ‌تر باشد، حجم بیشتری دارد. با کلیک روی بلوک‌های بزرگ می‌فهمید در کدام مسیر قرار دارند. اغلب کاربران با چند دقیقه بررسی، فایل‌هایی مثل ویدیوهای فراموش‌شده، فایل‌های ISO، پشتیبان‌های قدیمی گوشی یا کش برنامه‌ها را پیدا می‌کنند.

WizTree از جدول اصلی NTFS برای اسکن استفاده می‌کند و به همین دلیل معمولاً خیلی سریع‌تر از ابزارهای قدیمی‌تر است. برای اسکن کامل باید ابزار را با دسترسی Administrator اجرا کنید، وگرنه بخشی از پوشه‌های محافظت‌شده دیده نمی‌شوند.

هنگام بررسی، به این مسیرها توجه ویژه کنید:

پوشه Downloads که معمولاً مملو از نصاب‌های قدیمی است. پوشه ProgramData که برخی نرم‌افزارها در آن داده و کش جمع می‌کنند. پوشه Users و مخصوصاً AppData که جداگانه توضیح داده می‌شود. و فایل‌های ماشین مجازی با پسوندهایی مانند vhdx یا vmdk.

یک قاعده ساده داشته باشید: چیزی را که نمی‌شناسید حذف نکنید. اگر فایل بزرگی در پوشه‌های Windows یا Program Files دیدید، آن را دستی پاک نکنید. به‌جای آن نام فایل را جستجو کنید و بفهمید به کدام قابلیت مربوط است.

برای فایل‌های شخصی مثل ویدیو و عکس، پیش از حذف، آن‌ها را به درایو دیگر منتقل کنید و فقط پس از اطمینان از سالم بودن کپی، نسخه اصلی را پاک کنید.

منابع پیدا کردن فایل‌های تکراری هم سودمندند. ابزارهایی مثل dupeGuru فایل‌های همنام یا هم‌محتوا را فهرست می‌کنند. در پوشه‌های عکس و موسیقی که طی سال‌ها کپی شده‌اند، این روش گاهی ده‌ها گیگابایت فضا برمی‌گرداند. فقط یادتان باشد پیش از حذف، فهرست نهایی را خودتان مرور کنید.

اگر از OneDrive استفاده می‌کنید، ممکن است همه فایل‌های ابری شما روی درایو C هم کپی شده باشند. قابلیت Files On-Demand این مشکل را حل می‌کند. فایل‌ها در فهرست پوشه دیده می‌شوند، اما محتوایشان فقط وقتی باز کنید دانلود می‌شود.

به این ترتیب بدون از دست دادن دسترسی، فضای محلی آزاد می‌شود.

در File Explorer کنار هر فایل OneDrive یک آیکون وضعیت می‌بینید. ابر توخالی یعنی فایل فقط آنلاین است و فضایی از دیسک نمی‌گیرد. تیک سبز توخالی یعنی فایل دانلود شده اما ویندوز می‌تواند در صورت کمبود فضا آن را آنلاین کند.

تیک سبز توپر یعنی فایل همیشه روی دستگاه نگه داشته می‌شود.

برای آزاد کردن فضا، روی پوشه یا فایل کلیک راست کنید و گزینه Free up space را بزنید. فایل در ابر باقی می‌ماند و فقط نسخه محلی حذف می‌شود. اگر برعکس به فایلی بدون اینترنت نیاز دارید، گزینه Always keep on this device را انتخاب کنید.

برای فعال بودن این قابلیت، روی آیکون OneDrive در نوار وظیفه کلیک کنید، تنظیمات را باز کنید و بخش Sync and backup و سپس Advanced settings را ببینید. نام دقیق منوها در نسخه‌های مختلف کمی فرق دارد، ولی گزینه Files On-Demand در همین بخش است.

در ویندوز ۱۱ معمولاً به‌صورت پیش‌فرض روشن است.

نکته‌ای که اغلب نادیده گرفته می‌شود: وقتی OneDrive پوشه‌های Desktop و Documents را پشتیبان‌گیری می‌کند، محتوای آن‌ها هم جزو همین چرخه است. پس حتماً بررسی کنید فایل‌های سنگین این پوشه‌ها آنلاین هستند، نه محلی.

این روش محدودیت‌هایی دارد. برای باز کردن فایل آنلاین به اینترنت نیاز دارید و فایل‌های بزرگ، دانلود زمان‌بر خواهند بود. همچنین ظرفیت ابری شما محدود است و اگر حساب رایگان باشد، ممکن است جای کافی برای همه فایل‌ها نباشد.

پیش از آزاد کردن فضا مطمئن شوید همگام‌سازی کامل شده است. اگر آیکون وضعیت هنوز در حال هماهنگ‌سازی است، صبر کنید تا تمام شود. حذف نسخه محلی فایلی که هنوز آپلود نشده، می‌تواند به از دست رفتن آن بینجامد.

برای کاربرانی که از سرویس‌های ابری دیگر استفاده می‌کنند، اغلب گزینه‌ای مشابه، مثل حالت Stream در برخی نرم‌افزارها، وجود دارد.

گاهی مشکل از خود پارتیشن است، نه فایل‌ها. اگر در نصب ویندوز درایو C را ۵۰ گیگابایت ساخته‌اید و درایو D چند صد گیگابایت فضای خالی دارد، راه اصولی این است که حجم C را بیشتر کنید. در این حالت هرچقدر هم پاک‌سازی کنید، باز به مشکل می‌خورید.

برای شروع، Disk Management را با کلیک راست روی Start باز کنید. نقشه پارتیشن‌ها را ببینید. گزینه Extend Volume برای درایو C فقط وقتی فعال است که کنار آن و دقیقاً سمت راستش، فضای Unallocated وجود داشته باشد.

اینجا بیشتر کاربران به مشکل می‌خورند. اگر درایو D را Shrink کنید، فضای آزادشده انتهای D ساخته می‌شود، نه مجاور C. پس Extend Volume همچنان خاکستری می‌ماند.

در این وضعیت باید D را کوچک کنید و آن را حرکت دهید، یا اگر D خالی است، آن را حذف و از فضای حاصل C را گسترش دهید.

یک مانع رایج دیگر پارتیشن Recovery است که گاهی درست بعد از C قرار می‌گیرد. حذف یا جابه‌جایی آن بدون آگاهی خطرناک است، چون ممکن است بازیابی ویندوز را مختل کند. در این حالت ابزارهای مدیریت پارتیشن شخص ثالث می‌توانند پارتیشن‌ها را جابه‌جا کنند.

قبل از هر تغییر در ساختار پارتیشن‌ها، این موارد را رعایت کنید:

از اطلاعات مهم پشتیبان کامل روی دیسک دیگر بگیرید. لپ‌تاپ را به شارژر وصل کنید تا قطع برق وسط عملیات رخ ندهد. و مطمئن شوید ابزار انتخابی شما از نسخه ویندوز و نوع دیسک، یعنی MBR یا GPT، پشتیبانی می‌کند.

اگر دیسک ثانویه دارید، راه ساده‌تر این است که فایل‌های سنگین و نصب‌های بزرگ را به آن منتقل کنید. بسیاری از بازی‌ها و برنامه‌ها در تنظیماتشان اجازه تغییر مسیر نصب می‌دهند. این کار ریسک کمتری از تغییر پارتیشن دارد.

در لپ‌تاپ‌هایی که حافظه SSD کوچکی دارند و جای دیسک دوم ندارند، ارتقای SSD به ظرفیت بزرگ‌تر با کلون کردن دیسک، راه حل نهایی است. ابزارهای کلون این کار را بدون نصب مجدد ویندوز انجام می‌دهند.

در پایان، بعد از هر تغییر، سلامت سیستم فایل را با دستور chkdsk بررسی کنید.

بخش زیادی از فضای پرشده درایو C در پوشه AppData پنهان است. این پوشه در مسیر کاربر قرار دارد و به‌طور پیش‌فرض مخفی است. برای دیدن آن در File Explorer گزینه Hidden items را روشن کنید. زیرپوشه Local آن معمولاً بیشترین حجم را دارد، چون کش برنامه‌ها آنجا ذخیره می‌شود.

مرورگرهایی مثل Chrome و Edge کش، داده‌های سایت‌ها و فایل‌های موقت را نگه می‌دارند. پاک کردن کش از داخل تنظیمات مرورگر امن‌ترین راه است. اپلیکیشن‌های پیام‌رسان مثل تلگرام و واتساپ دسکتاپ هم رسانه‌های دریافتی را ذخیره می‌کنند.

در تنظیمات هرکدام گزینه‌ای برای مدیریت حافظه نهان یا تغییر مسیر ذخیره وجود دارد.

پوشه‌های داخل AppData را دستی و ناشناخته حذف نکنید. بعضی برنامه‌ها تنظیمات و حساب‌های کاربری خود را آنجا نگه می‌دارند و پاک کردنشان باعث خروج از حساب یا از بین رفتن تنظیمات می‌شود. بهتر است از داخل خود برنامه کش را پاک کنید.

برای توسعه‌دهندگان، منبع مهم دیگری وجود دارد: دیسک مجازی WSL و Docker Desktop. توزیع‌های WSL2 فایل‌هایشان را در قالب یک فایل vhdx روی C نگه می‌دارند. نکته مهم این است که این فایل با پاک شدن داده‌های داخل لینوکس خودکار کوچک نمی‌شود، فقط بزرگ می‌شود.

برای بازگرداندن فضا، ابتدا داخل لینوکس فایل‌های اضافه را پاک کنید و در ویندوز دستور wsl --shutdown را اجرا کنید. سپس می‌توانید با ابزار diskpart و دستور compact vdisk، یا در برخی نسخه‌ها با دستور Optimize-VHD در PowerShell، فایل را فشرده کنید.

مسیر دقیق فایل vhdx بسته به توزیع فرق می‌کند، پس ابتدا آن را پیدا کنید.

در Docker هم ایمیج‌ها، کانتینرهای متوقف و کش ساخت با گذشت زمان زیاد می‌شوند. دستور docker system prune موارد بلااستفاده را پاک می‌کند، اما قبل از اجرا حتماً توضیح دستور را بخوانید تا چیز لازمی از دست نرود.

بسته‌های توسعه مثل کش npm، Composer و NuGet نیز در پوشه کاربر جمع می‌شوند. پاک کردن آن‌ها با دستورهای خود ابزار امن است و در استفاده بعدی دوباره دانلود می‌شوند.

بعد از هر پاک‌سازی، بخش Storage را دوباره نگاه کنید تا اثر کارتان را ببینید.