راه‌های افزایش سرعت کپی فایل در ویندوزهای مختلف

هر فایل در زمان کپی چند مرحله جداگانه دارد: باز کردن فایل مبدأ، ساخت ورودی در مقصد، نوشتن داده، ثبت اطلاعات در فایل‌سیستم و بستن فایل. برای یک فایل بزرگ این هزینه فقط یک‌بار پرداخت می‌شود، اما برای ده‌ها هزار فایل چندکیلوبایتی همین مراحل کوچک بیشترین زمان را می‌گیرند.

به همین دلیل کپی پوشه‌ای ۵ گیگابایتی که پر از فایل‌های ریز است می‌تواند چند برابر کندتر از کپی یک فایل ۵ گیگابایتی باشد، حتی روی SSD سریع. در این حالت عدد سرعت در پنجره کپی مدام بالا و پایین می‌رود و معمولاً بسیار کمتر از توان واقعی دیسک است.

ساده‌ترین راه، تبدیل پوشه به یک آرشیو پیش از انتقال است. در 7-Zip می‌توانید سطح فشرده‌سازی را روی «Store» بگذارید تا فایل‌ها فقط در یک بسته جمع شوند و زمان فشرده‌سازی هدر نرود. سپس یک فایل را منتقل می‌کنید و در مقصد استخراج می‌کنید.

این روش وقتی مقصد فلش، هارد اکسترنال یا پوشه شبکه است بیشترین اثر را دارد، چون هزینه ثابت هر فایل روی این مقصدها بیشتر است. اگر تعداد فایل‌ها کم باشد، ساخت آرشیو و استخراج دوباره معمولاً صرفه ندارد.

پیش از هر انتقال بزرگ، پوشه را از فایل‌های غیرضروری پاک‌سازی کنید. پوشه‌هایی مثل node_modules، کش مرورگر، فایل‌های موقت و تصاویر بندانگشتی اغلب هزاران فایل ریز دارند و نیازی به انتقال ندارند. در Robocopy با سوییچ /XD می‌توان چنین پوشه‌هایی را کنار گذاشت.

یک آزمایش ساده کمک می‌کند تصمیم بگیرید. پوشه‌ای نمونه با حدود هزار فایل را یک‌بار مستقیم و یک‌بار از طریق آرشیو منتقل کنید و زمان هر دو را بسنجید. نتیجه روی سیستم خودتان از هر توصیه کلی قابل‌اعتمادتر است.

یادتان باشد آرشیو به فضای خالی موقت نیاز دارد. اگر دیسک مبدأ تقریباً پر است، آرشیو را مستقیماً روی دیسک مقصد یا درایو دیگری بسازید.

بیشتر راهنماها فقط به سوییچ چندنخی Robocopy اشاره می‌کنند، اما چند سوییچ دیگر هم روی سرعت و پایداری کپی اثر دارند. اولین مورد /J است که کپی را با I/O بدون بافر انجام می‌دهد.

مستندات مایکروسافت آن را برای فایل‌های بسیار بزرگ توصیه می‌کند، چون از پر شدن کش حافظه سیستم جلوگیری می‌کند.

روی فایل‌های کوچک، /J معمولاً کمکی نمی‌کند و ممکن است حتی کندتر شود. بنابراین آن را فقط برای ISO، ماشین مجازی، ویدیوی خام و پشتیبان‌های چندگیگابایتی به کار ببرید و روی سیستم خودتان یک‌بار با و بدون آن مقایسه کنید.

سوییچ‌های /R و /W رفتار تلاش مجدد را تعیین می‌کنند. مقدار پیش‌فرض یک میلیون بار تلاش با ۳۰ ثانیه انتظار است؛ یعنی یک فایل قفل‌شده می‌تواند کپی را عملاً متوقف کند. با /R:1 /W:1 فایل مشکل‌دار سریع رد می‌شود و بقیه ادامه می‌یابد.

نوشتن اطلاعات روی کنسول هم هزینه دارد، مخصوصاً با میلیون‌ها فایل. سوییچ‌های /NFL و /NDL نام فایل‌ها و پوشه‌ها را چاپ نمی‌کنند و /NP درصد پیشرفت را حذف می‌کند. به‌جای نمایش، خروجی را با /LOG در فایل ذخیره کنید تا بعداً خطاها را بررسی کنید.

یک دستور ترکیبی برای فایل‌های معمولی چنین است:

`robocopy C:\src D:\dst /E /MT:16 /R:1 /W:1 /NFL /NDL /NP /LOG:C:\copy.log`

برای فایل‌های حجیم روی شبکه ناپایدار، حالت /Z (قابل‌ازسرگیری) کمک می‌کند اگر ارتباط قطع شد از همان نقطه ادامه دهید، اما معمولاً سرعت را کم می‌کند. آن را فقط وقتی فعال کنید که احتمال قطعی واقعاً بالاست.

پیش از اجرا روی داده مهم، یک‌بار دستور را با /L امتحان کنید. این سوییچ فقط فهرست کارهایی را که انجام می‌شد نشان می‌دهد و چیزی کپی نمی‌کند. با /MIR هم محتاط باشید، چون فایل‌های اضافی مقصد را پاک می‌کند.

قبل از تغییر هر تنظیمی باید بدانید گلوگاه کجاست. ویندوز برای این کار ابزار کافی دارد. Task Manager را باز کنید، به تب Performance بروید و دیسک مبدأ و مقصد را هنگام کپی ببینید. دو عدد اهمیت دارند: «Active time» و «Transfer rate».

اگر زمان فعالیت دیسک نزدیک ۱۰۰٪ است اما سرعت انتقال پایین است، معمولاً دیسک با دسترسی‌های پراکنده یا هارد مکانیکی شلوغ روبه‌رو هستید. اگر زمان فعالیت پایین است و سرعت هم پایین، مشکل جای دیگری مثل پورت، شبکه یا پردازنده است.

مصرف CPU را هم ببینید. بالا بودن آن حین کپی نشانه فشرده‌سازی NTFS، رمزنگاری BitLocker یا اسکن بی‌وقفه آنتی‌ویروس است. برای دیدن اینکه کدام برنامه دیسک را مشغول کرده، با دستور resmon ابزار Resource Monitor را باز کنید و در تب Disk ستون Total B/sec را مرتب کنید.

سپس سرعت را با سقف‌های تقریبی مقایسه کنید. هارد مکانیکی معمولاً حدود ۸۰ تا ۱۶۰ مگابایت بر ثانیه، SATA SSD نزدیک ۵۰۰ مگابایت بر ثانیه و اترنت گیگابیتی حدود ۱۱۰ مگابایت بر ثانیه در کپی عملی می‌دهد. این اعداد تقریبی‌اند و به مدل دستگاه بستگی دارند.

برای جدا کردن اثر تعداد فایل‌ها، یک فایل بزرگ، مثلاً ۲ تا ۴ گیگابایت، کپی کنید و سرعت پایدار را یادداشت کنید. اگر این سرعت نزدیک سقف سخت‌افزار بود، مشکل اصلی در فایل‌های ریز است و باید سراغ راهکارهای نرم‌افزاری بروید.

برای سنجش دقیق‌تر دیسک می‌توانید از ابزار رایگان CrystalDiskMark استفاده کنید. نتیجه خواندن و نوشتن ترتیبی و تصادفی را با مشخصات اعلام‌شده سازنده مقایسه کنید. اختلاف زیاد معمولاً از کابل، پورت، درایور یا دیسکِ رو به خرابی خبر می‌دهد.

نتایج را یادداشت کنید و بعد از هر تغییر دوباره اندازه بگیرید. بدون عدد قبل و بعد، نمی‌توان فهمید تغییر واقعاً مؤثر بوده یا فقط حس شده است.

کپی روی SSD معمولاً با سرعت بسیار بالا شروع می‌شود و بعد از چند ثانیه یا چند گیگابایت ناگهان افت می‌کند. این رفتار اغلب نشانه خرابی نیست.

بسیاری از SSDهای TLC و QLC بخشی از حافظه خود را به‌صورت کش سریع SLC به کار می‌گیرند و وقتی این کش پر شد، سرعت نوشتن به سطح واقعی حافظه برمی‌گردد.

هرچه SSD پرتر باشد، فضای کش کمتری باقی می‌ماند. به همین دلیل معمولاً توصیه می‌شود ده تا بیست درصد از ظرفیت دیسک خالی بماند، مخصوصاً اگر کپی‌های سنگین پشت‌سرهم دارید. این عدد قانون ثابتی نیست و بسته به مدل فرق می‌کند.

عامل دوم دماست. SSDهای NVMe زیر بار طولانی داغ می‌شوند و کنترلر برای محافظت از خود سرعت را کم می‌کند (thermal throttling). اگر سرعت بعد از چند دقیقه افت می‌کند، دمای دیسک را با نرم‌افزاری مانند HWiNFO بررسی کنید.

راه‌حل‌ها ساده‌اند: نصب هیت‌سینک روی M.2، بهبود جریان هوای کیس و تقسیم یک کپی بسیار بزرگ به چند مرحله با وقفه کوتاه. در لپ‌تاپ، استفاده از پایه خنک‌کننده هم کمک می‌کند.

هارد مکانیکی هم مشکل مشابهی دارد. برخی هاردهای SMR با ظرفیت بالا ابتدا داده را در ناحیه کش می‌نویسند و پس از پر شدن آن، سرعت نوشتن به‌شدت افت می‌کند. اگر هاردتان چنین رفتاری دارد، برای پشتیبان‌گیری‌های حجیم و پیوسته انتخاب مناسبی نیست.

مطمئن شوید TRIM برای SSD فعال است. در Command Prompt با دسترسی ادمین دستور `fsutil behavior query DisableDeleteNotify` را اجرا کنید؛ مقدار ۰ یعنی TRIM فعال است. SSD را دستی دیفرگ نکنید، چون ویندوز بهینه‌سازی مناسب آن را خودش انجام می‌دهد.

برای هارد مکانیکی برعکس است: فایل‌های بسیار تکه‌تکه‌شده خواندن را کند می‌کنند و اجرای دوره‌ای Defragment and Optimize Drives می‌تواند کمک کند.

هنگام فرمت درایو، ویندوز گزینه‌ای به نام Allocation Unit Size یا اندازه کلاستر دارد. فایل‌سیستم فضا را به قطعه‌هایی با همین اندازه تقسیم می‌کند. در NTFS مقدار پیش‌فرض معمولاً ۴ کیلوبایت است و بیشتر کاربران هرگز آن را تغییر نمی‌دهند.

اندازه کلاستر روی تعداد عملیات لازم برای نوشتن یک فایل بزرگ اثر دارد. هرچه کلاستر بزرگ‌تر باشد، برای ذخیره یک فایل چندگیگابایتی به قطعه‌های کمتری نیاز است و پراکندگی فایل روی دیسک کاهش می‌یابد. این موضوع بیشتر روی هارد مکانیکی محسوس است.

برای درایوی که فقط فیلم، ISO، ماشین مجازی یا فایل پشتیبان نگه می‌دارد، انتخاب ۶۴ کیلوبایت منطقی است. اما این اثر معمولاً متوسط است. انتظار جهش چندبرابری نداشته باشید؛ در بسیاری از سیستم‌ها تفاوت فقط در حد چند درصد یا کمتر دیده می‌شود.

معامله‌ای هم در کار است. هر فایل حداقل یک کلاستر کامل اشغال می‌کند. اگر روی درایو ۶۴ کیلوبایتی هزاران فایل چندکیلوبایتی ذخیره کنید، بخش زیادی از فضا هدر می‌رود. پس این تنظیم برای درایو اسناد یا پروژه‌های برنامه‌نویسی مناسب نیست.

برای دیدن مقدار فعلی، در Command Prompt با دسترسی ادمین دستور `fsutil fsinfo ntfsinfo E:` را اجرا کنید و مقدار Bytes Per Cluster را بخوانید. حرف درایو را با درایو خودتان عوض کنید.

تغییر اندازه کلاستر فقط با فرمت مجدد ممکن است و تمام داده‌های درایو پاک می‌شود. پیش از هر کاری از اطلاعات نسخه پشتیبان بگیرید و مطمئن شوید درایو درست را انتخاب کرده‌اید. فرمت سریع (Quick Format) برای این منظور کافی است.

اگر درایو را با دستگاه‌های غیر از ویندوز، مثل تلویزیون یا دوربین، هم استفاده می‌کنید، پیش از تغییر مطمئن شوید آن دستگاه‌ها با تنظیم جدید سازگارند.

وقتی فایل را بین دو رایانه یا به یک NAS کپی می‌کنید، سرعت نهایی برابر کندترین حلقه زنجیره است. این زنجیره شامل دیسک مبدأ، کارت شبکه، کابل یا Wi-Fi، سوئیچ یا روتر و دیسک مقصد می‌شود. ارتقای یک حلقه بدون بررسی بقیه اغلب فایده‌ای ندارد.

اولین کار، بررسی سرعت لینک است. در Settings به بخش Network & Internet بروید، کارت اترنت را باز کنید و مقدار Link speed را ببینید. اگر ۱۰۰ مگابیت نوشته شده، سقف عملی کپی فقط حدود ۱۱ مگابایت بر ثانیه است، حتی اگر دو دیسک بسیار سریع باشند.

لینک ۱ گیگابیتی در عمل حدود ۱۱۰ مگابایت بر ثانیه می‌دهد. کابل Cat5e برای گیگابیت کافی است، اما کابل قدیمی، خم‌شده یا با کانکتور خراب می‌تواند لینک را به ۱۰۰ مگابیت پایین بیاورد. تعویض کابل ارزان‌ترین آزمایش ممکن است.

Wi-Fi معمولاً از اترنت کندتر و ناپایدارتر است. اگر مجبورید از آن استفاده کنید، به باند ۵ گیگاهرتز وصل شوید و فاصله و دیوارهای بین دستگاه و روتر را کم کنید. سرعتی که کارت Wi-Fi گزارش می‌دهد سقف نظری است، نه سرعت واقعی کپی.

دیسک مقصد را فراموش نکنید. NAS با هارد مکانیکی قدیمی یا پردازنده ضعیف ممکن است حتی روی شبکه گیگابیتی سریع‌تر از ۴۰ تا ۶۰ مگابایت بر ثانیه ننویسد. در این حالت گلوگاه شبکه نیست و ارتقای کابل کمکی نمی‌کند.

سوئیچ‌ها و روتر ارزان یا قدیمی هم می‌توانند پورت‌ها را روی ۱۰۰ مگابیت نگه دارند. برای انتقال‌های پرحجم و مکرر، اتصال مستقیم دو رایانه با یک کابل اترنت گزینه‌ای ساده است که واسطه‌ها را حذف می‌کند.

در نهایت برای پوشه‌های پر از فایل ریز، آرشیو کردن یا Robocopy چندنخی روی شبکه هم سودمند است، چون تأخیر هر فایل روی شبکه بیشتر از دیسک محلی است.

گاهی دلیل کندی کپی در سخت‌افزار نیست، بلکه در تنظیمات توان و درایور است. لپ‌تاپی که روی باتری کار می‌کند یا طرح انرژی آن روی «Power saver» است، ممکن است فرکانس پردازنده و کارایی دیسک را محدود کند. برای کپی‌های سنگین، شارژر را وصل کنید.

در Control Panel بخش Power Options، طرح Balanced یا High performance را انتخاب کنید. روی دسکتاپ تفاوت معمولاً کم است، اما در لپ‌تاپ‌ها می‌تواند محسوس باشد. بعد از پایان کار، طرح را به حالت قبلی برگردانید تا مصرف باتری بی‌دلیل بالا نرود.

تنظیم دیگر USB selective suspend است. این قابلیت پورت‌های بی‌استفاده را برای صرفه‌جویی در انرژی متوقف می‌کند و گاهی باعث قطع‌وصل‌های کوتاه یا شروع کند انتقال به درایو بیرونی می‌شود. آن را در Advanced power settings و بخش USB settings پیدا می‌کنید و برای آزمایش غیرفعالش کنید.

درایور هم اهمیت دارد. درایور چیپست و کنترلر USB را از سایت سازنده مادربرد یا لپ‌تاپ به‌روز کنید. درایورهای قدیمی یا عمومی گاهی پورت USB 3 را با سرعت پایین‌تری راه‌اندازی می‌کنند. برای دیسک NVMe معمولاً درایور پیش‌فرض ویندوز مناسب است، مگر آنکه سازنده توصیه دیگری کرده باشد.

در BIOS یا UEFI مطمئن شوید حالت کنترلر SATA روی AHCI است، نه IDE. حالت IDE قابلیت‌هایی مثل صف‌بندی دستورات را ندارد و کارایی دیسک را پایین می‌آورد.

اما تغییر این حالت روی سیستمی که ویندوز در آن نصب شده، بدون آمادگی ممکن است ویندوز را بالا نیاورد؛ پیش از تغییر درباره مدل خودتان تحقیق کنید.

برای درایوهای بیرونی، از پورت‌های پشت کیس که مستقیم به مادربرد وصل‌اند استفاده کنید، نه از هاب بدون برق. هاب‌های بدون منبع تغذیه ممکن است برق کافی ندهند و سرعت را پایین بیاورند.

پس از هر تغییر، با یک فایل بزرگ ثابت سرعت را دوباره بسنجید تا بدانید کدام تنظیم واقعاً مؤثر بوده است.