راهنمای کامل حذف دسترسی برنامه‌های اندروید (امنیت گوشی)

از اندروید ۱۰ به بعد، مجوز موقعیت مکانی دیگر یک سوئیچ ساده روشن/خاموش نیست، بلکه سه حالت مجزا دارد: «همیشه مجاز»، «فقط هنگام استفاده از برنامه» و «هرگز». این تغییر مستقیماً برای مقابله با برنامه‌هایی طراحی شد که حتی وقتی در پس‌زمینه بودند، به‌طور مخفیانه موقعیت کاربر را جمع‌آوری می‌کردند.

حالت «همیشه مجاز» تنها برای برنامه‌هایی منطقی است که واقعاً در پس‌زمینه به موقعیت نیاز دارند، مانند مسیریاب‌ها، هشداردهنده‌های ترافیک یا اپلیکیشن‌های ردیابی ورزشی حین دویدن.

برای اکثر برنامه‌های دیگر، از جمله شبکه‌های اجتماعی، فروشگاه‌های آنلاین یا بازی‌ها، این سطح از دسترسی هیچ توجیه فنی ندارد و صرفاً برای جمع‌آوری داده جهت تبلیغات هدفمند استفاده می‌شود.

حالت «فقط هنگام استفاده از برنامه» گزینه پیشنهادی برای اغلب کاربردهاست. در این حالت، برنامه فقط وقتی روی صفحه باز و در حال استفاده است می‌تواند موقعیت را بخواند و به محض بستن یا رفتن به پس‌زمینه، این دسترسی قطع می‌شود.

این تعادل خوبی بین کارکرد صحیح برنامه و حفظ حریم خصوصی ایجاد می‌کند.

نکته‌ای که کمتر کاربری از آن آگاه است این است که حتی در حالت «فقط هنگام استفاده»، برخی برنامه‌ها با ترفندهایی مانند اجرای یک سرویس نمایشی در پس‌زمینه یا استفاده از نوتیفیکیشن ثابت، سعی می‌کنند حالت فعال بودن را طولانی‌تر نگه دارند.

اندروید ۱۱ به بعد با یادآوری دوره‌ای هشدار می‌دهد که فلان برنامه اخیراً چند بار در پس‌زمینه به موقعیت مکانی دسترسی داشته و از کاربر می‌خواهد دسترسی را بازبینی کند.

برای مدیریت این تنظیم، کافی است از مسیر تنظیمات برنامه یا از بخش Permission Manager وارد دسته «Location» شوید؛ در آنجا فهرستی از تمام برنامه‌هایی که هرکدام در چه حالتی قرار دارند نمایش داده می‌شود.

توصیه امنیتی این است که به‌صورت دوره‌ای، هر چند ماه یک‌بار، این فهرست را مرور کنید و برنامه‌هایی که در حالت «همیشه» قرار دارند ولی نیازی به آن ندارند را به حالت «فقط هنگام استفاده» تغییر دهید.

این یک اقدام ساده اما بسیار مؤثر برای کاهش ردپای دیجیتال کاربر است.

یکی از کاربردی‌ترین ویژگی‌هایی که با اندروید ۱۱ معرفی شد و هنوز بسیاری از کاربران از آن بی‌اطلاع‌اند، «مجوز یک‌بار مصرف» یا One-time Permission است.

وقتی برنامه‌ای درخواست دسترسی به دوربین، میکروفون یا موقعیت مکانی می‌کند، به‌جای دو گزینه معمول «اجازه بده» و «اجازه نده»، یک گزینه سوم با عنوان «Only this time» یا «فقط این‌بار» نیز نمایش داده می‌شود.

با انتخاب این گزینه، برنامه فقط در همان جلسه استفاده فعلی به منبع درخواستی دسترسی دارد. به محض بستن کامل برنامه، دسترسی به‌طور خودکار لغو می‌شود و دفعه بعد که برنامه باز شود، دوباره باید درخواست مجوز را تکرار کند.

این قابلیت به‌خصوص برای برنامه‌هایی که فقط گاه‌به‌گاه به یک منبع حساس نیاز دارند بسیار مفید است؛ مثلاً برنامه‌ای که فقط یک‌بار برای اسکن بارکد به دوربین نیاز دارد یا اپلیکیشنی که فقط برای ثبت یک آدرس نیاز به موقعیت مکانی دارد.

مزیت اصلی این روش نسبت به اعطای دسترسی دائمی این است که کاربر مجبور نیست به تنظیمات برگردد و به‌صورت دستی دسترسی را لغو کند؛ سیستم عامل خودش این کار را انجام می‌دهد.

این موضوع به‌ویژه برای برنامه‌های کمتر شناخته‌شده یا اپلیکیشن‌هایی که فقط یک‌بار نصب و استفاده می‌شوند (مانند برنامه‌های مرتبط با رویدادها یا ثبت‌نام‌های موقت)، سطح امنیتی بالاتری فراهم می‌کند.

توصیه عملی این است که هر زمان مطمئن نیستید یک برنامه چقدر قابل اعتماد است یا چقدر قرار است از آن استفاده کنید، به‌جای انتخاب «همیشه اجازه بده»، گزینه «فقط این‌بار» را انتخاب کنید.

اگر بعداً متوجه شدید نیاز به دسترسی دائمی دارید، همیشه می‌توانید از طریق تنظیمات برنامه، سطح دسترسی را به حالت دائمی تغییر دهید. این رویکرد «حداقل دسترسی لازم» یکی از اصول پایه‌ای امنیت سایبری است که اندروید آن را به‌صورت پیش‌فرض در اختیار کاربر قرار داده است.

سیستم اندروید مجوزهای برنامه‌ها را در سه سطح متفاوت دسته‌بندی می‌کند که شناخت تفاوت آن‌ها به کاربر کمک می‌کند ریسک واقعی هر درخواست را بهتر ارزیابی کند.

سطح اول، «مجوزهای عادی» (Normal Permissions) هستند؛ مواردی مانند دسترسی به اینترنت یا تنظیم زنگ ساعت که خطر جدی برای حریم خصوصی ندارند و به همین دلیل به‌صورت خودکار و بدون نیاز به تأیید کاربر اعطا می‌شوند.

سطح دوم، «مجوزهای خطرناک» (Dangerous Permissions) نام دارد که شامل دسترسی به دوربین، میکروفون، مخاطبین، پیامک‌ها، تماس‌ها، حافظه ذخیره‌سازی و موقعیت مکانی می‌شود.

این دسته همان مجوزهایی هستند که سیستم runtime permission از اندروید ۶ به بعد برای آن‌ها فعال شد و کاربر باید به‌صورت صریح آن‌ها را تأیید کند. اکثر نگرانی‌های امنیتی کاربران عادی حول همین دسته می‌چرخد.

سطح سوم و کمتر شناخته‌شده، «مجوزهای ویژه» (Special Access) هستند که ریسک بسیار بالاتری دارند اما در فهرست عادی Permission Manager نمایش داده نمی‌شوند. نمونه‌های بارز آن عبارتند از دسترسی «Accessibility Service»، «Device Admin»، «Display over other apps» و «Modify system settings».

این دسترسی‌ها به برنامه اجازه می‌دهند کارهایی مانند خواندن محتوای صفحه، شبیه‌سازی لمس صفحه یا نمایش پنجره روی سایر برنامه‌ها را انجام دهد؛ قابلیت‌هایی که در دست بدافزار می‌تواند برای سرقت اطلاعات بانکی یا کنترل کامل گوشی استفاده شود.

برای مشاهده مجوزهای ویژه باید از مسیر تنظیمات > برنامه‌ها > دسترسی ویژه (Special app access) اقدام کرد؛ مسیری که در بسیاری از رابط‌های سفارشی گوشی‌ها با نام‌های متفاوتی مانند «دسترسی‌های پیشرفته» نیز دیده می‌شود.

توصیه امنیتی جدی این است که فهرست این بخش را به‌طور خاص بررسی کنید، چون بسیاری از کاربران هرگز به این قسمت سر نمی‌زنند در حالی که خطرناک‌ترین دسترسی‌ها همین‌جا اعطا و فراموش می‌شوند.

سرویس دسترسی‌پذیری یا Accessibility Service در اصل برای کمک به کاربران دارای معلولیت طراحی شده است تا بتوانند با صدا یا ابزارهای کمکی با گوشی کار کنند. این سرویس به برنامه اجازه می‌دهد محتوای هر صفحه‌ای را بخواند و حتی به‌جای کاربر روی دکمه‌ها ضربه بزند.

دقیقاً همین قابلیت باعث شده این سرویس به یکی از محبوب‌ترین اهداف بدافزارهای بانکی در اندروید تبدیل شود.

وقتی یک برنامه مخرب موفق شود کاربر را قانع کند این دسترسی را فعال کند، عملاً کنترل کامل بصری و تعاملی گوشی را در اختیار می‌گیرد.

چنین برنامه‌ای می‌تواند رمز عبور تایپ‌شده در برنامه بانک را بخواند، پیامک حاوی کد یک‌بارمصرف را رهگیری کند یا حتی روی دکمه «تأیید تراکنش» به‌جای کاربر ضربه بزند، بدون آنکه کاربر متوجه شود.

به همین دلیل، گوگل پلی از سال‌ها پیش سیاست سخت‌گیرانه‌ای در قبال برنامه‌هایی دارد که این دسترسی را بدون دلیل موجه (مانند ابزارهای واقعی کمک به معلولین) درخواست می‌کنند.

با این حال، برنامه‌های نصب‌شده از منابع خارج از پلی استور (APK) اغلب همین سیاست‌ها را دور می‌زنند، بنابراین نصب برنامه از منابع نامعتبر همراه با درخواست دسترسی Accessibility، یک زنگ خطر جدی است.

مدیریت این دسترسی از مسیر تنظیمات > دسترسی‌پذیری (Accessibility) قابل انجام است؛ در آنجا فهرست کامل برنامه‌هایی که این سرویس برایشان فعال است نمایش داده می‌شود.

توصیه می‌شود این فهرست را همین حالا بررسی کنید و هر برنامه‌ای که نام یا کارکرد آن را نمی‌شناسید یا دیگر از آن استفاده نمی‌کنید، بلافاصله غیرفعال کنید.

به همین شکل، دسترسی «Device Admin» که به برنامه اجازه قفل‌کردن یا پاک‌کردن گوشی از راه دور را می‌دهد نیز باید فقط برای برنامه‌های شناخته‌شده مانند ابزارهای مدیریت سازمانی یا آنتی‌ویروس معتبر فعال باقی بماند.

با وجود اینکه هسته سیستم مدیریت مجوزها در تمام گوشی‌های اندرویدی یکسان است، سازندگانی مانند سامسونگ، شیائومی، هواوی و اوپو رابط کاربری اختصاصی خود (مانند One UI یا MIUI) را روی اندروید خالص پیاده‌سازی می‌کنند و همین موضوع باعث می‌شود مسیر دسترسی به تنظیمات مجوزها کمی متفاوت باشد و کاربران را گیج کند.

در گوشی‌های سامسونگ با رابط One UI، به‌جای مسیر ساده «Apps»، معمولاً باید از تنظیمات > حریم خصوصی و امنیت (Privacy and security) وارد بخش «کنترل مجوزها» (Permission manager) شوید.

سامسونگ همچنین ویژگی اضافه‌ای به نام «Auto permission removal» دارد که مشابه قابلیت بازنشانی خودکار گوگل عمل می‌کند اما تنظیمات جداگانه‌ای برای فعال یا غیرفعال کردن دارد.

در گوشی‌های شیائومی با رابط MIUI یا HyperOS، سیستم مدیریت دسترسی پیچیده‌تر است و یک لایه اضافه به نام «Autostart» و «Other permissions» دارد.

علاوه بر دسترسی‌های استاندارد اندروید، شیائومی مجوزهای اختصاصی خودش مانند اجرای خودکار در پس‌زمینه (Autostart) و نمایش پنجره شناور را جداگانه مدیریت می‌کند که باید از تنظیمات > برنامه‌ها > مدیریت برنامه‌ها > دسترسی‌ها کنترل شوند.

غیرفعال‌کردن Autostart برای برنامه‌های غیرضروری هم به بهبود عمر باتری کمک می‌کند و هم از فعالیت مخفیانه در پس‌زمینه جلوگیری می‌کند.

نکته مهم برای همه کاربران این است که صرف‌نظر از برند گوشی، عبارت جستجوی «Permission» یا «دسترسی» در نوار جستجوی تنظیمات (که در تقریباً تمام رابط‌های سفارشی وجود دارد) سریع‌ترین راه برای رسیدن به بخش مدیریت مجوزهاست، بدون نیاز به حفظ کردن مسیر دقیق منوها که ممکن است در هر به‌روزرسانی رابط کاربری جابه‌جا شود.

علاوه بر مدیریت مجوزها به‌صورت محلی روی خود گوشی، کاربران اندروید می‌توانند بخشی از دسترسی‌های مرتبط با حساب گوگل خود را از طریق مرورگر و در هر دستگاهی مدیریت کنند.

این موضوع به‌خصوص زمانی اهمیت پیدا می‌کند که کاربر با حساب گوگل خود در برنامه‌های ثالث وارد شده باشد (Sign in with Google) یا به برنامه‌ای اجازه دسترسی به جیمیل، تقویم یا Google Drive داده باشد.

از طریق بخش «Security» در حساب گوگل و گزینه «Third-party apps with account access»، فهرست کاملی از تمام برنامه‌ها و سرویس‌هایی که به داده‌های حساب گوگل دسترسی دارند نمایش داده می‌شود.

این فهرست معمولاً بسیار طولانی‌تر از چیزی است که کاربران تصور می‌کنند و شامل برنامه‌هایی می‌شود که سال‌ها پیش یک‌بار با حساب گوگل وارد آن‌ها شده‌اید و فراموش کرده‌اید.

در همین بخش، گوگل برای هر برنامه دقیقاً مشخص می‌کند چه سطحی از دسترسی اعطا شده است؛ مثلاً «مشاهده اطلاعات پروفایل»، «مدیریت مخاطبین» یا «ارسال ایمیل از طرف شما».

برای برنامه‌هایی که دیگر استفاده نمی‌کنید یا اعتماد کافی به آن‌ها ندارید، گزینه «Remove Access» این امکان را می‌دهد که بدون نیاز به حذف برنامه از گوشی، دسترسی آن به حساب گوگل به‌طور کامل قطع شود.

بخش دیگری که ارزش بررسی دارد «Recent security activity» است که فعالیت‌های ورود و تغییرات امنیتی اخیر حساب را نشان می‌دهد.

ترکیب بررسی دوره‌ای این دو بخش، یعنی «دسترسی برنامه‌های ثالث» و «فعالیت امنیتی اخیر»، یک لایه محافظتی مکمل نسبت به مدیریت مجوزهای محلی روی گوشی ایجاد می‌کند و به‌خصوص برای کسانی که از چند دستگاه اندرویدی یا حتی سایر پلتفرم‌ها با یک حساب گوگل مشترک استفاده می‌کنند، ضروری است.