قوانین و شرایط دریافت گذرنامه در سال 98

گذرنامه در ایران فقط یک نوع سند سفر نیست؛ بسته به شغل، هدف سفر و شرایط فرد، چند نوع گذرنامه صادر می‌شود که هرکدام قوانین و مراحل صدور کمی متفاوت دارند.

گذرنامه عادی، رایج‌ترین نوع است که برای عموم شهروندان جهت سفرهای شخصی، تجاری یا زیارتی صادر می‌شود و همان چیزی است که در سامانه egozar.epolice.ir برای آن ثبت‌نام می‌کنید.

گذرنامه خدمت به کارمندان دولت، نمایندگان مجلس و برخی مقامات اداری تعلق می‌گیرد که برای ماموریت‌های رسمی خارج از کشور سفر می‌کنند. صدور آن نیازمند معرفی‌نامه از دستگاه متبوع فرد است و مستقل از گذرنامه عادی شخص صادر می‌شود.

گذرنامه سیاسی ویژه مقامات عالی‌رتبه کشوری، سفرا و اعضای هیئت‌های سیاسی است و بالاترین سطح تسهیلات کنسولی مانند معافیت از روادید در برخی کشورها را به همراه دارد. این نوع گذرنامه از طریق وزارت امور خارجه صادر می‌شود، نه پلیس گذرنامه.

گذرنامه توأم نیز نوع خاصی است که امکان الحاق نام فرزندان زیر ۱۸ سال به گذرنامه والدین را فراهم می‌کرد؛ هرچند در سال‌های اخیر روند صدور گذرنامه مستقل برای کودکان جایگزین این شیوه شده و اغلب توصیه می‌شود برای هر فرزند گذرنامه جداگانه با عکس و مشخصات خودش گرفته شود تا در فرودگاه و هنگام عبور از مرز با مشکل تطبیق هویت مواجه نشوید.

نکته مهم برای متقاضیان این است که پیش از مراجعه به سامانه egozar باید نوع گذرنامه موردنیاز خود را دقیق مشخص کنند، زیرا مدارک، هزینه و حتی دفتر پلیس+۱۰ مسئول رسیدگی می‌تواند بسته به نوع گذرنامه فرق داشته باشد.

برای مثال کارمندان دولت که برای ماموریت اداری به گذرنامه خدمت نیاز دارند، باید مسیر متفاوتی از شهروندان عادی طی کنند و درخواست را از طریق سازمان محل خدمت خود پیگیری کنند، نه به‌صورت مستقیم و شخصی.

یکی از پرسش‌های رایج متقاضیان این است که گذرنامه جدید یا تمدیدشده چه مدت اعتبار دارد و از چه زمانی باید برای تمدید آن اقدام کرد.

طبق رویه فعلی پلیس گذرنامه، دفترچه گذرنامه عادی برای افراد بالای ۱۸ سال معمولاً به مدت پنج سال اعتبار دارد و پس از آن دیگر برای سفر قابل استفاده نیست، حتی اگر صفحات خالی داشته باشد.

برای کودکان زیر ۱۸ سال، در برخی موارد گذرنامه با اعتبار کوتاه‌تر صادر می‌شود، چون تغییرات ظاهری سریع در این سنین باعث می‌شود عکس و مشخصات ظرف چند سال با چهره واقعی فرد همخوانی نداشته باشد.

به همین دلیل توصیه می‌شود والدین تاریخ انقضای گذرنامه فرزندان را به‌طور جداگانه و دقیق‌تر پیگیری کنند.

نکته‌ای که بسیاری از مسافران از آن غافل می‌شوند، قانون «حداقل اعتبار باقی‌مانده» در کشورهای مقصد است. بسیاری از کشورها، به‌ویژه اعضای شینگن، ورود مسافرانی که گذرنامه‌شان کمتر از شش ماه تا سه ماه اعتبار دارد را رد می‌کنند، حتی اگر ویزای معتبر داشته باشند.

بنابراین توصیه کارشناسان این است که حداقل شش ماه پیش از انقضای گذرنامه، اقدام به تمدید کنید تا در برنامه‌ریزی سفرهای ناگهانی یا کاری با مشکل مواجه نشوید.

تمدید گذرنامه پیش از پایان اعتبار کاملاً امکان‌پذیر است و نیازی نیست حتماً منتظر انقضای کامل دفترچه بمانید؛ در این حالت دفترچه قدیمی باطل و دفترچه جدید با شماره سریال متفاوت صادر می‌شود.

اگر ویزای معتبری در دفترچه قدیمی دارید که هنوز منقضی نشده، بهتر است پیش از تمدید با کنسولگری کشور مقصد یا مشاور مهاجرتی مشورت کنید، چون برخی کشورها ویزای درج‌شده روی گذرنامه باطل‌شده را دیگر معتبر نمی‌دانند، هرچند تاریخ آن نگذشته باشد.

مفقود شدن یا به سرقت رفتن گذرنامه، به‌خصوص در سفرهای خارجی، یکی از استرس‌زاترین اتفاقاتی است که ممکن است برای یک مسافر رخ دهد. رویه قانونی برای این شرایط، هم در داخل کشور و هم در خارج از کشور، تفاوت‌های مهمی دارد که باید از قبل بدانید.

اگر گذرنامه در داخل ایران مفقود یا سرقت شود، ابتدا باید موضوع را در کلانتری محل اقامت گزارش داده و گزارش مفقودی دریافت کنید. سپس با مراجعه به سامانه egozar یا دفتر پلیس+۱۰، درخواست صدور گذرنامه المثنی ثبت می‌شود.

در این حالت شماره گذرنامه قبلی باطل و در سامانه‌های مرزی به‌عنوان «مفقودی» ثبت می‌شود تا از سوءاستفاده احتمالی جلوگیری شود.

اگر مفقودی یا سرقت در خارج از کشور رخ دهد، اولین قدم مراجعه به نزدیک‌ترین کنسولگری یا سفارت جمهوری اسلامی ایران است.

سفارت پس از احراز هویت فرد از طریق مدارک جایگزین (کارت ملی، شناسنامه یا حتی تماس با خانواده در ایران) یک برگه گذر موقت یا گذرنامه المثنی با اعتبار محدود صادر می‌کند تا فرد بتواند به کشور بازگردد.

این فرآیند ممکن است چند روز طول بکشد، بنابراین توصیه می‌شود همیشه یک کپی از صفحه اول گذرنامه و ویزا را جداگانه (کاغذی یا در ایمیل) نگه دارید تا احراز هویت سریع‌تر انجام شود.

هزینه صدور گذرنامه المثنی به دلیل بار اداری اضافه، معمولاً بیشتر از صدور یا تمدید عادی است. همچنین در مواردی که مفقودی به‌دفعات مکرر تکرار شود، پلیس گذرنامه می‌تواند بررسی بیشتری درباره دلیل مفقودی‌های پیاپی انجام دهد.

مهم‌ترین توصیه پیشگیرانه، نگهداری گذرنامه در کیف بدنی هنگام سفر و پرهیز از قرار دادن آن در چمدان‌های چک‌شده است.

بسیاری از متقاضیان گذرنامه پس از طی مراحل صدور یا تمدید، در فرودگاه یا مرز خروجی متوجه می‌شوند که به‌دلیل ممنوع‌الخروجی امکان سفر ندارند. این موضوع کاملاً مستقل از فرآیند صدور گذرنامه است و پلیس گذرنامه صرفاً مجری تصمیمات مراجع قضایی یا اداری صادرکننده ممنوعیت است.

ممنوعیت خروج از کشور می‌تواند از سوی چند نهاد مختلف صادر شود؛ از جمله دادگاه‌ها به‌دلیل شکایت حقوقی یا کیفری، اجرای احکام مدنی به‌دلیل بدهی یا مهریه، ستاد دیه در پرونده‌های مربوط به دیه، سازمان امور مالیاتی برای بدهی مالیاتی، و در مورد آقایان، نظام وظیفه برای مشمولان خدمت سربازی که معافیت یا کارت پایان خدمت ندارند.

پیش از خرید بلیت یا برنامه‌ریزی سفر، بهترین راه برای اطمینان از نداشتن ممنوعیت خروج، مراجعه به سامانه‌های استعلام آنلاین مانند سامانه ثنا (sana.adliye.ir) برای بررسی وضعیت قضایی، یا سامانه‌های اجرای ثبت برای بدهی‌های مالی است.

برخی از دفاتر پلیس+۱۰ نیز در زمان درخواست صدور گذرنامه به‌صورت خودکار این استعلام را انجام داده و در صورت وجود ممنوعیت، فرد را مطلع می‌کنند، اما اتکای صرف به این هشدار توصیه نمی‌شود.

برای رفع ممنوعیت، فرد باید مستقیماً به نهاد صادرکننده مراجعه کند؛ برای مثال در پرونده‌های مالی معمولاً با پرداخت بدهی، ارائه ضامن معتبر یا توافق با شاکی، رفع ممنوعیت در سامانه ثبت می‌شود. این تغییر معمولاً ظرف چند ساعت تا چند روز کاری در سامانه‌های مرزی به‌روزرسانی می‌شود.

مهم است بدانید که داشتن گذرنامه معتبر هیچ تضمینی برای خروج از کشور نیست اگر ممنوعیت فعالی در سامانه‌های قضایی یا اداری ثبت شده باشد.

ایرانیانی که در خارج از کشور زندگی می‌کنند نیز می‌توانند بدون نیاز به سفر به ایران، گذرنامه خود را تمدید کنند یا برای فرزندان متولدشده در خارج، گذرنامه جدید دریافت کنند. مسیر این فرآیند با شهروندان داخل کشور تفاوت‌های مهمی دارد.

مرجع رسیدگی به این درخواست‌ها، بخش کنسولی سفارت یا کنسولگری جمهوری اسلامی ایران در کشور محل اقامت است، نه دفاتر پلیس+۱۰. متقاضی باید ابتدا وقت کنسولی رزرو کند که این کار معمولاً از طریق سامانه‌های اختصاصی وزارت امور خارجه یا مستقیماً وب‌سایت سفارت مربوطه انجام می‌شود.

مدارک موردنیاز مشابه داخل کشور است، اما معمولاً یک مدرک اضافه نیز خواسته می‌شود: گواهی اقامت یا اجازه اقامت قانونی در کشور میزبان (مانند گرین‌کارت، اقامت دائم یا ویزای بلندمدت). بدون ارائه این مدرک، برخی کنسولگری‌ها ممکن است درخواست را نپذیرند یا مسافر را به مراجعه در ایران ارجاع دهند.

هزینه صدور یا تمدید گذرنامه در خارج از کشور معمولاً به ارز خارجی (دلار یا یورو) و بر اساس نرخ مصوب وزارت امور خارجه محاسبه می‌شود که می‌تواند از نرخ داخلی متفاوت باشد. پرداخت نیز اغلب از طریق کارت بانکی محلی یا حواله مستقیم به حساب کنسولگری انجام می‌شود.

زمان صدور گذرنامه از خارج از کشور معمولاً طولانی‌تر از داخل است، چون دفترچه‌های خام باید از ایران به کنسولگری ارسال شوند؛ این فرآیند بسته به کشور می‌تواند از چند هفته تا چند ماه طول بکشد.

به همین دلیل توصیه اکید این است که ایرانیان مقیم خارج، تمدید گذرنامه را به روزهای پایانی اعتبار موکول نکنند و حداقل شش ماه زودتر اقدام کنند تا در صورت تأخیر اداری، برنامه سفر یا اقامتشان مختل نشود.

در گذشته رایج بود که نام فرزندان زیر ۱۸ سال به گذرنامه یکی از والدین (معمولاً پدر) الحاق شود و نیازی به گذرنامه جداگانه نباشد.

اما این رویه در سال‌های اخیر عملاً کنار گذاشته شده و اکنون برای هر فرزند، صرف‌نظر از سن، باید گذرنامه مستقل با عکس و مشخصات خودش صادر شود.

دلیل اصلی این تغییر، مشکلات متعدد کنترل مرزی بود؛ گذرنامه‌های توأم قدیمی که عکس فرزند در آن‌ها به‌روزرسانی نمی‌شد، باعث می‌شد مأموران مرزی در تطبیق چهره فرزندان بزرگ‌تر با عکس قدیمی دچار مشکل شوند، به‌ویژه در سفرهای هوایی بین‌المللی که سیستم‌های تشخیص چهره دقیق‌تر شده‌اند.

برای صدور گذرنامه فرزند زیر ۱۸ سال، رضایت هر دو والد (یا ولی قانونی) الزامی است، مگر آنکه یکی از والدین به‌موجب حکم دادگاه، حضانت انحصاری یا اجازه خروج از کشور برای فرزند را داشته باشد.

در صورت فوت یا عدم دسترسی به یکی از والدین، ارائه مدارک قانونی مربوطه (مانند گواهی فوت یا حکم حضانت) الزامی است.

ثبت‌نام برای فرزندان نیز از طریق همان سامانه egozar انجام می‌شود، اما حضور فیزیکی کودک برای انگشت‌نگاری و عکاسی در دفتر پلیس+۱۰ الزامی است، حتی برای نوزادان. این موضوع گاهی برای والدین غیرمنتظره است، چون تصور می‌کنند صدور گذرنامه نوزاد صرفاً با مدارک کاغذی و بدون حضور او ممکن است.

نکته مهم دیگر این است که مدت اعتبار گذرنامه کودکان معمولاً کوتاه‌تر از بزرگسالان تعیین می‌شود تا با تغییرات سریع چهره در دوران کودکی همخوانی داشته باشد؛ بنابراین والدین باید تاریخ انقضای گذرنامه فرزندان را جداگانه و با دقت بیشتری از گذرنامه خودشان پیگیری کنند.