آموزش نصب دو هارد روی کامپیوتر؛ راهنمای کامل قدم به قدم

داشتن دو درایو فقط به معنای دو دیسک جدا از هم نیست. با RAID می‌توانید دو درایو را به صورت یک واحد منطقی به سیستم معرفی کنید. برای دو دیسک، دو حالت رایج وجود دارد: RAID 0 و RAID 1.

انتخاب میان آن‌ها به این بستگی دارد که سرعت برایتان مهم‌تر است یا ایمنی داده‌ها.

در RAID 0 داده‌ها بین دو درایو تقسیم می‌شوند و ظرفیت کل برابر مجموع هر دو درایو است. سرعت خواندن و نوشتن در بهترین حالت نزدیک به دو برابر می‌شود. اما هیچ نسخه اضافی وجود ندارد. اگر فقط یکی از دو درایو خراب شود، اطلاعات هر دو از بین می‌رود.

در RAID 1 تمام اطلاعات به طور هم‌زمان روی هر دو درایو نوشته می‌شود. ظرفیت قابل استفاده برابر با درایو کوچک‌تر است. اگر یکی از درایوها خراب شود، سیستم با دیگری کار می‌کند و شما فرصت دارید درایو معیوب را عوض کنید.

سرعت نوشتن بهتر نمی‌شود، ولی اطمینان بیشتری به دست می‌آورید.

یک نکته را نباید فراموش کنید: RAID جایگزین پشتیبان‌گیری نیست. اگر فایلی را اشتباهی پاک کنید، یا باج‌افزار فایل‌ها را رمزگذاری کند، این تغییر فوراً روی هر دو درایو اعمال می‌شود. RAID فقط در برابر خرابی فیزیکی یک دیسک محافظت می‌کند.

راه‌اندازی RAID به دو شکل ممکن است. حالت اول استفاده از قابلیت خود مادربورد است که معمولاً در BIOS یا UEFI با نام‌هایی مثل Intel RST یا AMD RAID فعال می‌شود.

حالت دوم استفاده از Storage Spaces در ویندوز است که نیازی به تنظیمات BIOS ندارد و برای کاربر خانگی ساده‌تر است.

پیش از ساخت RAID حتماً از اطلاعات درایوها نسخه پشتیبان بگیرید، چون ساخت آرایه معمولاً محتوای دیسک‌ها را پاک می‌کند. همچنین اگر ویندوز قبلاً در حالت AHCI نصب شده، تغییر حالت کنترلر به RAID در BIOS ممکن است باعث بالا نیامدن سیستم شود.

برای نتیجه بهتر، دو درایو هم‌مدل و هم‌ظرفیت انتخاب کنید. برای بیشتر کاربران خانگی، دو درایو مستقل همراه با پشتیبان‌گیری منظم ساده‌تر و مطمئن‌تر از RAID 0 است. اگر امنیت اسناد مهم برایتان اولویت دارد، RAID 1 را در کنار یک نسخه پشتیبان جداگانه به کار ببرید.

بسیاری از کاربران دو هارد را برای ارتقا نصب می‌کنند، یعنی می‌خواهند اطلاعات یا حتی کل ویندوز را از درایو قدیمی به درایو جدید ببرند. در این حالت لازم نیست ویندوز را از اول نصب کنید. با کلون کردن، یک کپی دقیق از درایو مبدأ روی درایو مقصد ساخته می‌شود.

دو مفهوم را از هم جدا کنید. «کلون» یعنی ساخت کپی مستقیم و قابل بوت روی درایو دوم. «ایمیج» یعنی ذخیره یک فایل پشتیبان از درایو که بعداً بازگردانی می‌شود. برای جابه‌جایی به درایو جدید، کلون سریع‌تر است، و برای نگهداری نسخه پشتیبان، ایمیج مناسب‌تر است.

نرم‌افزارهای رایگان یا دارای نسخه رایگان مثل Macrium Reflect، Clonezilla و AOMEI Backupper این کار را انجام می‌دهند. قبل از شروع، فضای مصرف‌شده درایو مبدأ را بررسی کنید.

اگر مقصد کوچک‌تر است، مثلاً از هارد به SSD با ظرفیت کمتر می‌روید، باید حجم واقعی داده‌ها از ظرفیت مقصد کمتر باشد و نرم‌افزار قابلیت کوچک کردن پارتیشن را داشته باشد.

در مرحله انتخاب دقت کنید که مبدأ و مقصد را اشتباه نگیرید. جابه‌جا شدن این دو، اطلاعات درایو اصلی را پاک می‌کند. شماره دیسک، ظرفیت و برچسب درایو را با دقت بخوانید و حتماً از فایل‌های حیاتی یک نسخه پشتیبان جدا داشته باشید.

پس از پایان کلون، یک مشکل رایج پیش می‌آید. اگر هر دو درایو هم‌زمان وصل باشند، ویندوز ممکن است یکی از آن‌ها را به دلیل شناسه تکراری آفلاین کند یا از درایو اشتباه بوت شود.

بهتر است برای اولین بوت، درایو قدیمی را جدا کنید یا در BIOS ترتیب بوت را روی درایو جدید بگذارید.

اگر فقط فایل‌های شخصی را می‌خواهید منتقل کنید، کپی ساده کافی است. برای حجم زیاد، ابزار Robocopy که در ویندوز وجود دارد قابل اعتمادتر از کپی معمولی است، چون با سوییچ /E پوشه‌های داخلی را هم منتقل می‌کند و در صورت قطع شدن می‌توان آن را دوباره اجرا کرد.

سوییچ /MIR را با احتیاط به کار ببرید، چون فایل‌های اضافه مقصد را حذف می‌کند.

در پایان، قبل از پاک کردن درایو قدیمی، چند روز با سیستم جدید کار کنید و مطمئن شوید همه برنامه‌ها و فایل‌ها سالم هستند.

هنگام آماده‌سازی درایو جدید، ویندوز از شما می‌پرسد که از MBR استفاده شود یا GPT. این انتخاب مستقیماً روی ظرفیت قابل استفاده و تعداد پارتیشن‌ها اثر می‌گذارد، پس بهتر است با آگاهی انتخاب کنید.

سبک MBR قدیمی‌تر است. حداکثر ظرفیت پشتیبانی‌شده در آن حدود ۲ ترابایت است و فقط چهار پارتیشن اصلی می‌پذیرد. اگر هارد ۴ یا ۸ ترابایتی بخرید و با MBR آماده کنید، بخش بزرگی از فضا بدون استفاده می‌ماند.

سبک GPT مدرن‌تر است. ظرفیت‌های بسیار بالا را پشتیبانی می‌کند، تعداد پارتیشن‌های زیادی می‌پذیرد و اطلاعات جدول پارتیشن را در چند نقطه از دیسک ذخیره می‌کند، پس در برابر خرابی مقاوم‌تر است. برای درایو داده در ویندوزهای ۶۴ بیتی امروزی تقریباً همیشه GPT انتخاب درست است.

فقط اگر قرار است سیستم قدیمی با BIOS از همان دیسک بوت شود، MBR لازم می‌شود.

بعد از آن نوبت سیستم فایل است. NTFS انتخاب استاندارد ویندوز است و از فایل‌های بزرگ، مجوزهای دسترسی و فشرده‌سازی پشتیبانی می‌کند. اگر درایو را با مک یا دستگاه‌هایی مثل تلویزیون به اشتراک می‌گذارید، exFAT سازگاری بیشتری دارد.

FAT32 را فقط برای موارد خاص نگه دارید، چون هر فایل در آن حداکثر ۴ گیگابایت می‌تواند باشد.

در پنجره فرمت، گزینه Allocation unit size را معمولاً روی Default بگذارید. اگر درایو فقط فیلم‌ها و فایل‌های چندگیگابایتی نگه می‌دارد، مقدار بزرگ‌تر مثل ۶۴ کیلوبایت کمی کارایی را بهتر می‌کند، اما برای استفاده عمومی تغییری لازم نیست.

برای نام درایو، یک برچسب گویا مثل «Data» یا «Archive» انتخاب کنید تا بعدها در فهرست درایوها راحت پیدا شود. همچنین حرف درایو را طوری بگذارید که با درایوهای دیگر مثل فلش یا DVD تداخل نداشته باشد.

اگر بعداً خواستید سبک دیسک را از MBR به GPT تغییر دهید، برای دیسک سیستم ابزار mbr2gpt ویندوز بدون پاک شدن اطلاعات این کار را انجام می‌دهد. برای دیسک داده، روش ساده Convert در Disk Management است که فقط روی دیسک خالی فعال می‌شود.

اگر از لینوکس استفاده می‌کنید یا سیستم دوبوت دارید، مراحل شناسایی هارد جدید با ویندوز متفاوت است. در لینوکس نیازی به نرم‌افزار گرافیکی نیست و چند فرمان ساده کار را تمام می‌کند. فقط به یاد داشته باشید که اشتباه در انتخاب دیسک می‌تواند اطلاعات را پاک کند.

اول، دیسک جدید را پیدا کنید. فرمان lsblk فهرست درایوها را با ظرفیت نشان می‌دهد. درایو جدید معمولاً نامی مثل sdb یا nvme1n1 دارد و پارتیشنی روی آن دیده نمی‌شود. ظرفیت را با مشخصات هارد بخرید مقایسه کنید تا مطمئن شوید درایو درست را انتخاب کرده‌اید.

دوم، پارتیشن بسازید. ابزارهای fdisk، parted یا نسخه گرافیکی GParted این کار را انجام می‌دهند. برای دیسک بزرگ‌تر از ۲ ترابایت جدول GPT را انتخاب کنید. سپس پارتیشن را با فرمان mkfs.ext4 فرمت کنید. ext4 سیستم فایل پیش‌فرض بیشتر توزیع‌هاست و برای درایو داده انتخاب مطمئنی است.

سوم، یک مسیر برای اتصال بسازید، مثلاً با mkdir در مسیر /mnt/data، و درایو را با فرمان mount متصل کنید. اما این اتصال تا ری‌استارت بعدی باقی می‌ماند. برای دائمی کردن آن باید خطی به فایل /etc/fstab اضافه کنید.

در fstab بهتر است به جای نام دستگاه مثل sdb1 از UUID استفاده کنید. نام دستگاه ممکن است با اضافه یا کم شدن درایوها تغییر کند، ولی UUID ثابت است. فرمان blkid مقدار آن را نشان می‌دهد.

نمونه یک خط درست چنین است: UUID به همراه مسیر اتصال، نوع ext4 و گزینه‌های defaults,nofail. گزینه nofail باعث می‌شود اگر درایو وصل نبود، سیستم بوت متوقف نشود.

قبل از ری‌استارت، فرمان sudo mount -a را اجرا کنید. اگر خطایی نداد، فایل fstab درست است. در غیر این صورت ویرایش اشتباه ممکن است بوت را مختل کند. در پایان با فرمان chown مالکیت پوشه را به کاربر خودتان بدهید تا بتوانید فایل بنویسید.

در سیستم دوبوت اگر درایو داده NTFS است، قابلیت Fast Startup ویندوز را غیرفعال کنید. این قابلیت درایو را در حالت قفل نگه می‌دارد و لینوکس آن را فقط‌خواندنی یا غیرقابل اتصال می‌بیند.

بعد از نصب درایو، بد نیست پیش از ریختن اطلاعات مهم، آن را بررسی کنید. حتی درایو نو هم گاهی از کارخانه معیوب می‌آید و درایو دست‌دوم بدون بررسی ریسک بالایی دارد. این کار ده دقیقه وقت می‌گیرد و جلوی دردسر بزرگ را می‌گیرد.

ابزار رایگان CrystalDiskInfo وضعیت S.M.A.R.T. درایو را نشان می‌دهد. این سیستم گزارش‌های داخلی خود دیسک را جمع می‌کند. وضعیت کلی با رنگ «Good»، «Caution» یا «Bad» اعلام می‌شود. در محیط لینوکس همین اطلاعات را فرمان smartctl از بسته smartmontools می‌دهد.

در هارد مکانیکی سه شاخص مهم‌تر از بقیه‌اند: Reallocated Sectors Count، Current Pending Sector Count و Uncorrectable Sector Count. اگر مقدار خام هر کدام بزرگ‌تر از صفر باشد، سطح دیسک شروع به خرابی کرده است. در درایو نو این اعداد باید صفر باشند.

Power-On Hours هم نشان می‌دهد درایو چند ساعت کار کرده است.

در SSD به شاخص‌هایی مثل Percentage Used و مقدار کل داده نوشته‌شده توجه کنید. اگر درایو دست‌دوم خریده‌اید و ساعت کارکرد یا حجم نوشتن آن با ادعای فروشنده نمی‌خواند، احتیاط کنید. همچنین ظرفیت واقعی درایو را بررسی کنید، چون درایوهای تقلبی گاهی ظرفیت را بیشتر از واقعیت نشان می‌دهند.

بعد نوبت دما است. هارد مکانیکی در حالت کار عادی معمولاً بین ۳۰ تا ۴۵ درجه سانتی‌گراد است و دمای پایدار بالای ۵۰ درجه نگران‌کننده است. SSD نوع M.2 می‌تواند گرم‌تر شود و بالای حدود ۷۰ درجه سرعتش را عمداً کم می‌کند.

اگر دو هارد را کنار هم نصب کرده‌اید، بین آن‌ها فاصله بگذارید یا فن کیس را به سمت آن‌ها بگیرید.

برای تست سرعت می‌توانید از CrystalDiskMark استفاده کنید. هارد مکانیکی معمولاً سرعت خواندن ترتیبی حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ مگابایت بر ثانیه دارد. SSD ساتا نزدیک به ۵۵۰ مگابایت بر ثانیه می‌رسد. اگر SSD ساتا خیلی پایین‌تر از این است، کابل یا پورت را بررسی کنید.

این بررسی را هر چند ماه یک بار تکرار کنید. تغییر ناگهانی شاخص‌ها معمولاً پیش از خرابی کامل هشدار می‌دهد.

رایج‌ترین ترکیب دو درایو، یک SSD کوچک برای سیستم و یک هارد پرحجم برای داده‌هاست. نصب سخت‌افزار تازه شروع کار است. اگر فایل‌ها را بدون برنامه روی درایوها بریزید، از مزیت هر دو درایو استفاده کامل نمی‌کنید.

قاعده ساده این است که هر چیزی که سرعت بالا می‌خواهد روی SSD بماند و هر چیزی که حجم زیاد دارد و کمتر خوانده می‌شود به هارد برود. ویندوز، برنامه‌های پرکاربرد، و پروژه‌هایی که روی آن‌ها کار می‌کنید برای SSD مناسب‌اند.

فیلم، آرشیو عکس، دانلودها و پشتیبان‌ها به هارد تعلق دارند.

برای جابه‌جایی پوشه‌های شخصی مثل Documents، Pictures و Downloads لازم نیست دستی کپی کنید. روی پوشه راست‌کلیک کنید، Properties را باز کنید و در تب Location گزینه Move را بزنید. ویندوز فایل‌ها را منتقل می‌کند و مسیر را به‌روز می‌کند، پس برنامه‌ها همچنان آن را پیدا می‌کنند.

برای نصب بازی‌ها و برنامه‌های جدید، از مسیر Settings، بخش System و Storage و بعد Advanced storage settings می‌توانید مشخص کنید محتوای جدید به کدام درایو برود. مدیر بازی‌هایی مثل Steam هم امکان تعریف چند کتابخانه دارد. بازی‌های سنگین را روی SSD و بازی‌های کم‌اهمیت را روی هارد بگذارید.

فایل صفحه‌بندی یا Pagefile را کاملاً از SSD بیرون نبرید. انتقال آن به هارد مکانیکی می‌تواند سیستم را کند و ناپایدار کند. اگر فضای SSD کم است، ترجیحاً اندازه‌اش را تنظیم کنید یا با پاک کردن فایل‌های موقت جا باز کنید.

یک نکته مهم دیگر، پشتیبان‌گیری است. هارد دوم می‌تواند مقصد نسخه پشتیبان فایل‌های SSD باشد. با File History یا یک برنامه زمان‌بندی‌شده، به صورت خودکار نسخه کپی بگیرید. اگر اطلاعات مهم فقط روی یک درایو باشد، هنوز در معرض خطر هستید.

قاعده ۳-۲-۱ پیشنهاد می‌کند سه نسخه روی دو نوع حافظه و یک نسخه خارج از محل نگه دارید.

در تنظیمات Power Options می‌توانید زمان خاموش شدن هارد در حالت بیکاری را تعیین کنید. این کار مصرف برق و صدا را کم می‌کند، اما اولین دسترسی بعد از خاموشی چند ثانیه طول می‌کشد.