انواع بایوس مادربرد و تفاوت بایوس قدیمی با UEFI

این مقاله انواع بایوس را معرفی می‌کند و نقش آن‌ها را در آماده‌سازی سخت‌افزار و راه‌اندازی سیستم‌عامل توضیح می‌دهد. در ۱۱ بخش با تفاوت بایوس قدیمی و UEFI آشنا می‌شوید و پاسخ ۴۲ سؤال درباره بایوس را می‌خوانید.

پیشخوانک را به منابع منتخب گوگل اضافه کنید افزودن به منابع گوگل
تلگرام واتساپ

بایوس (BIOS) یک firmware روی تراشه مادربرد است. بعد از روشن شدن سیستم، سخت‌افزار را راه‌اندازی و آزمایش می‌کند. بعد کنترل را به سیستم‌عامل می‌سپارد. بدون بایوس، کامپیوترتان به صفحه ویندوز نمی‌رسد.

وقتی می‌پرسین انواع بایوس کدامند، دو جواب درست دارید. اول، تقسیم بر اساس سازنده firmware: AMI با محصول Aptio، Phoenix با SecureCore و Award. دوم، تقسیم بر اساس معماری: Legacy BIOS و UEFI. بخش اصلی مقاله روی تقسیم دوم تمرکز دارد.

این سازنده‌ها داستان جالبی دارند. IBM بایوس اصلی را ساخت و ابتدا اختصاصی نگه داشت. بعد Phoenix، Award و AMI نسخه‌های سازگار را با مهندسی معکوس ساختند. همین رقابت، بایوس را به یک استاندارد عملی در صنعت تبدیل کرد.

تراشه ذخیره‌ساز بایوس هم عوض شده. ROM را نمی‌شد بازنویسی کرد و هر به‌روزرسانی یعنی تعویض تراشه. EPROM با اشعه فرابنفش پاک می‌شد و EEPROM با جریان الکتریکی. امروز Flash رایج‌ترین نوع است و می‌تونین بایوس را با نرم‌افزار به‌روز کنین.

در ادامه Legacy BIOS و UEFI را کنار هم می‌گذاریم. Legacy BIOS در حالت ۱۶ بیتی اجرا می‌شود، اما UEFI روی ۳۲ یا ۶۴ بیت کار می‌کند. با این مقایسه، می‌فهمین سیستم شما به کدام نوع نیاز دارد.

نکات کلیدی این مقاله:

  • Legacy BIOS در برابر UEFI مهم‌ترین تقسیم‌بندی امروز بایوس بر اساس معماری است
  • AMI، Phoenix و Award سه سازنده اصلی firmware بایوس در تاریخ این صنعت
  • از ROM تا Flash حافظه بایوس از غیرقابل‌بازنویسی به به‌روزرسانی نرم‌افزاری رسید

بایوس چیست و روی مادربرد کجا ذخیره می‌شود؟

بایوس چیست و روی مادربرد کجا ذخیره می‌شود؟

بایوس (BIOS) نرم‌افزار کوچکی است که اولین بار بعد از روشن شدن رایانه اجرا می‌شود. این نرم‌افزار روی یک تراشه حافظه در مادربرد ذخیره شده است. کارش راه‌اندازی سخت‌افزار و تحویل کنترل به سیستم‌عامل است. به چنین نرم‌افزاری «فرم‌ور» (Firmware) می‌گویند.

معنی اسم بایوس

BIOS مخفف Basic Input/Output System است، یعنی «سامانه پایه ورودی و خروجی». اسمش دقیقاً کارش را می‌گوید. بایوس به رایانه یاد می‌دهد چطور با کیبورد، دیسک و صفحه‌نمایش حرف بزند. بدون آن، سیستم‌عامل نمی‌داند از کجا شروع کند.

بایوس کجاست؟

بایوس روی یک تراشه کوچک مستطیلی روی مادربرد قرار دارد. روی بیشتر مادربردهای امروزی، این تراشه یک قطعه هشت‌پایه است. برخی مادربردها هم آن را روی سوکت می‌گذارند تا قابل تعویض باشد.

این تراشه جدا از هارددیسک یا SSD شماست. پس حتی اگر دیسک را کامل فرمت کنید، بایوس سالم می‌ماند. به همین دلیل می‌توانید با دیسک خالی هم وارد تنظیمات بایوس شوید.

تنظیمات کجا نگه‌داری می‌شود؟

خود برنامه بایوس روی تراشه فلش می‌ماند. تنظیمات شما، مثل ساعت و ترتیب بوت، جای دیگری ذخیره می‌شود. این بخش روی حافظه‌ای به نام CMOS است. یک باتری سکه‌ای کوچک روی مادربرد، برقِ همین حافظه را وقتی سیستم خاموش است تأمین می‌کند.

اگر ساعت رایانه‌تان بعد از هر خاموشی به عقب برمی‌گردد، احتمالاً باتری CMOS ضعیف شده است. تعویضش ارزان است و کمتر از یک دقیقه طول می‌کشد.

تراشه بایوس و باتری CMOS روی مادربرد
تراشه بایوس و باتری سکه‌ای CMOS روی مادربرد

بایوس پس از روشن شدن رایانه چه می‌کند؟

بایوس پس از روشن شدن رایانه چه می‌کند؟

بایوس بعد از روشن شدن، اول سلامت سخت‌افزار را آزمایش می‌کند. به این آزمایش POST می‌گویند. سپس دستگاه‌ها را راه‌اندازی می‌کند و دنبال دیسک قابل بوت می‌گردد. در پایان، کنترل را به بوت‌لودر سیستم‌عامل می‌دهد.

مراحل راه‌اندازی به ترتیب

  1. پردازنده بعد از دریافت برق، اولین دستور را از تراشه بایوس می‌خواند.
  2. بایوس آزمایش POST را روی پردازنده، رم و کارت گرافیک اجرا می‌کند.
  3. بایوس تنظیمات ذخیره‌شده در CMOS را می‌خواند.
  4. بایوس دستگاه‌های ورودی و حافظه‌ها را شناسایی و فعال می‌کند.
  5. بایوس دستگاه بوت را طبق اولویت انتخاب‌شده پیدا می‌کند.
  6. بوت‌لودر از دیسک بارگذاری می‌شود و ویندوز یا لینوکس بالا می‌آید.

اگر POST خطا بدهد

وقتی POST مشکلی پیدا کند، سیستم بالا نمی‌آید. بیشتر مادربردها با چند بوق کوتاه یا بلند خطا را اعلام می‌کنند. بعضی مدل‌ها هم چراغ یا کد عددی روی برد دارند.

خطاهای رایج معمولاً مربوط به رم یا کارت گرافیک است. اول رم را درآورید و دوباره جا بزنید. این کار خیلی وقت‌ها مشکل را حل می‌کند.

ورود به تنظیمات بایوس

برای ورود به تنظیمات، همان ثانیه‌های اول روشن شدن یک کلید را بزنید. کلید معمولاً Delete یا F2 است. در بعضی برندها F10، F12 یا Esc کاربرد دارد.

اگر ویندوز سریع بالا می‌آید و فرصت نمی‌کنید، از تنظیمات ویندوز راه‌اندازی مجدد پیشرفته را بزنید. از آنجا می‌توانید مستقیم وارد تنظیمات UEFI شوید.

هر چه دستگاه‌های بیشتری وصل باشد، POST کمی بیشتر طول می‌کشد. این طبیعی است.

انواع بایوس بر اساس معماری؛ بایوس سنتی و UEFI

انواع بایوس بر اساس معماری؛ بایوس سنتی و UEFI

بر اساس معماری، دو نوع بایوس داریم: بایوس سنتی (Legacy BIOS) و UEFI. بایوس سنتی قدیمی‌تر است و در حالت ۱۶ بیتی کار می‌کند. UEFI جانشین مدرن آن است و در حالت ۳۲ یا ۶۴ بیتی اجرا می‌شود.

بایوس سنتی (Legacy)

بایوس سنتی دهه‌ها استاندارد عملی رایانه‌های شخصی بود. محیطش ساده است و منوهای متنی آبی یا خاکستری دارد. فقط با ماوس کار نمی‌کند و بیشتر باید با کیبورد جلو بروید.

این نوع بایوس از جدول پارتیشن MBR استفاده می‌کند. محدودیت‌های قدیمی‌اش روی دیسک‌های بزرگ دردسر درست می‌کند.

UEFI

UEFI مخفف Unified Extensible Firmware Interface است. این استاندارد را یک کنسرسیوم صنعتی مدیریت می‌کند. محیط گرافیکی دارد و ماوس را پشتیبانی می‌کند.

UEFI با جدول پارتیشن GPT کار می‌کند. قابلیت‌هایی مثل Secure Boot و حتی دسترسی به شبکه هم در آن وجود دارد.

یک نکته درباره اسم‌ها

خیلی از مردم هنوز به منوی UEFI می‌گویند «بایوس». مادربردهای جدید هم همین اسم را روی جعبه می‌نویسند. پس وقتی کسی می‌گوید «برو تو بایوس»، تقریباً همیشه منظورش همین منوی UEFI است.

تقسیم‌بندی دیگری هم وجود دارد که بر اساس سازنده است. AMI، Phoenix و Award سازنده‌های معروف‌اند. درباره‌شان در بخش هفتم حرف می‌زنیم.

مقایسه محیط متنی بایوس سنتی و محیط گرافیکی UEFI
محیط متنی بایوس سنتی (راست) در برابر محیط گرافیکی UEFI (چپ)

تفاوت بایوس سنتی و UEFI در راه‌اندازی، ظرفیت دیسک و امنیت

تفاوت بایوس سنتی و UEFI در راه‌اندازی، ظرفیت دیسک و امنیت

سه تفاوت اصلی این دو، روش راه‌اندازی، حداکثر ظرفیت دیسک و امنیت است. UEFI سریع‌تر بوت می‌شود. دیسک‌های بسیار بزرگ‌تر را پشتیبانی می‌کند. Secure Boot هم دارد که در بایوس سنتی وجود ندارد.

راه‌اندازی

بایوس سنتی در حالت ۱۶ بیتی کار می‌کند و فقط به یک مگابایت اول حافظه دسترسی دارد. بوت‌لودر را از اولین بخش دیسک (MBR) می‌خواند.

UEFI در حالت ۳۲ یا ۶۴ بیتی اجرا می‌شود. فایل بوت را از یک پارتیشن مخصوص به اسم EFI می‌خواند. همین باعث بوت سریع‌تر می‌شود.

ظرفیت دیسک

MBR از دیسک‌های بزرگ‌تر از حدود ۲.۲ ترابایت پشتیبانی کامل نمی‌کند. اگر SSD چهار ترابایتی دارید، با MBR بخشی از فضا بلااستفاده می‌ماند.

GPT این محدودیت را ندارد. برای بوت از دیسک بزرگ باید حالت UEFI را فعال کنید.

امنیت

بایوس سنتی هیچ مکانیزم اعتبارسنجی برای بوت‌لودر ندارد. هر کدی که در ابتدای دیسک باشد اجرا می‌شود. بدافزارهای بوت‌کیت از همین نقطه ضعف استفاده می‌کردند.

UEFI با Secure Boot امضای دیجیتال بوت‌لودر را بررسی می‌کند. اگر امضا معتبر نباشد، اجازه اجرا نمی‌دهد.

جمع‌بندی در یک نگاه

  • حالت اجرا: ۱۶ بیتی در برابر ۳۲ یا ۶۴ بیتی
  • جدول پارتیشن: MBR در برابر GPT
  • حداکثر دیسک قابل بوت: حدود ۲.۲ ترابایت در برابر ظرفیت بسیار بالاتر
  • امنیت: بدون Secure Boot در برابر دارای Secure Boot
  • شبکه در فرم‌ور: ندارد در برابر دارد

تاریخچه بایوس از رایانه‌های آی‌بی‌ام تا استاندارد UEFI

تاریخچه بایوس از رایانه‌های آی‌بی‌ام تا استاندارد UEFI

بایوس را شرکت آی‌بی‌ام (IBM) برای رایانه‌های شخصی خودش ساخت و ابتدا اختصاصی بود. بعدها شرکت‌های دیگر نسخه‌های سازگار نوشتند. در نهایت UEFI به عنوان استانداردی باز جایگزین آن شد و امروز روی تقریباً همه رایانه‌های جدید است.

دوران آی‌بی‌ام

بایوس اصلی بخشی از رایانه شخصی آی‌بی‌ام بود. کد آن مالکیت خود شرکت بود. رقبا نمی‌توانستند آن را عیناً کپی کنند.

ظهور بایوس‌های سازگار

شرکت‌های Phoenix، Award و AMI با مهندسی معکوس، نسخه‌های سازگار ساختند. همین باعث شد رایانه‌های سازگار با آی‌بی‌ام ارزان و فراگیر شوند. بایوس عملاً به استاندارد صنعت تبدیل شد.

یک منبع می‌گوید Phoenix در سال ۱۹۹۸ شرکت Award را خرید. من این مورد را از منبع دوم تأیید نکردم. پس آن را قطعی نمی‌دانیم.

رسیدن به UEFI

بایوس سنتی محدودیت‌هایی در ظرفیت دیسک و امنیت داشت. به همین دلیل صنعت به سراغ استانداردی تازه رفت. UEFI را کنسرسیوم صنعتی نگه‌داری می‌کند و مشخصاتش علنی است.

اینتل در سال ۲۰۱۷ اعلام کرد که تا حدود ۲۰۲۰ پشتیبانی از Legacy BIOS و CSM را حذف می‌کند. اینکه این برنامه دقیقاً چطور اجرا شد، در منابع من تأیید نشد. منابع درباره سال دقیق هم اختلاف دارند.

نتیجه ساده است: در بازار امروز، رایانه‌های تازه عملاً با UEFI عرضه می‌شوند.

تراشه‌های ذخیره‌سازی بایوس از حافظه فقط‌خواندنی تا فلش

تراشه‌های ذخیره‌سازی بایوس از حافظه فقط‌خواندنی تا فلش

بایوس ابتدا روی حافظه ROM بود که بازنویسی نمی‌شد. بعد نسخه‌های EPROM و EEPROM آمدند که قابل پاک شدن بودند. امروز بایوس روی حافظه فلش (Flash) ذخیره می‌شود که به‌روزرسانی نرم‌افزاری را ممکن می‌کند.

مراحل تکامل حافظه

  • ROM: بازنویسی نمی‌شد. برای هر تغییر باید تراشه یا مادربرد را عوض می‌کردید.
  • PROM: تعریف کلاسیکش «یک‌بار برنامه‌ریزی‌شونده» است.
  • EPROM: با اشعه فرابنفش پاک می‌شد.
  • EEPROM: با جریان الکتریکی پاک می‌شد.
  • Flash: امروز رایج‌ترین است و به‌روزرسانی با نرم‌افزار را ممکن می‌کند.

چرا فلش بهتر بود؟

با فلش دیگر لازم نیست قطعه را عوض کنید. سازنده مادربرد یک فایل به‌روزرسانی منتشر می‌کند. شما آن را از داخل منوی بایوس یا از ویندوز نصب می‌کنید.

این همان چیزی است که باگ‌ها را رفع می‌کند. پشتیبانی از پردازنده‌های جدید هم از همین راه اضافه می‌شود.

هنگام آپدیت بایوس احتیاط کنید

اگر وسط آپدیت برق برود، تراشه می‌تواند خراب شود. با این حال خیلی از مادربردهای جدید بایوس پشتیبان دارند و خودشان را بازیابی می‌کنند. قبل از شروع، حتماً مطمئن شوید رایانه به برق پایدار وصل است.

فایل آپدیت را فقط از سایت سازنده مادربرد بگیرید. مدل دقیق مادربرد را هم دوباره چک کنید. فایل اشتباه می‌تواند سیستم را از کار بیندازد.

برای آپدیت از فلش، معمولاً یک USB با فرمت FAT32 کافی است. اگر درباره انواع پورت و حافظه‌های USB کنجکاوید، راهنمای انواع USB بد نیست.

سازندگان بایوس و UEFI؛ ای‌ام‌آی، فینیکس و اوارد

سازندگان بایوس و UEFI؛ ای‌ام‌آی، فینیکس و اوارد

سه شرکت مشهور سازنده بایوس، AMI، Phoenix و Award هستند. AMI محصولی به نام Aptio دارد و Phoenix محصولی به نام SecureCore. Award در گذشته بسیار رایج بود. مادربردسازها معمولاً نسخه‌ای از یکی از این‌ها را سفارشی می‌کنند.

AMI

AMI مخفف American Megatrends Inc. است. محصول UEFI آن Aptio نام دارد. اگر مادربردی ایسوس یا ام‌اس‌آی دارید، احتمالاً منوی شما بر پایه کد AMI است.

Phoenix

فینیکس از قدیمی‌ترین بازیگران این حوزه است. این شرکت بایوس سازگار با آی‌بی‌ام را از ابتدا ساخت. محصول UEFI آن SecureCore نام دارد و بیشتر در لپ‌تاپ‌های برندهای مختلف می‌بینید.

Award

اوارد روزگاری در مادربردهای دسکتاپ بسیار رایج بود. صفحه آبی بایوس با نوشته‌های زرد را شاید یادتان باشد. امروز عملاً نسخه جدیدی از آن را روی مادربردهای تازه نمی‌بینید.

سازنده مادربرد با سازنده بایوس فرق دارد

ایسوس، گیگابایت، ام‌اس‌آی، دل و لنوو مادربرد یا لپ‌تاپ می‌سازند. فرم‌ورشان معمولاً بر پایه کد یکی از سه شرکت بالاست. سازنده مادربرد ظاهر منو را شخصی‌سازی می‌کند.

برای به‌روزرسانی، همیشه از سایت سازنده مادربرد یا لپ‌تاپ فایل بگیرید. از سایت سازنده اصلی فرم‌ور (مثل AMI) فایل نگیرید. آن نسخه‌ها برای مدل مادربرد شما سفارشی نشده‌اند.

برای دیدن اسم سازنده روی سیستم خودتان، در بخش بعدی روشی ساده توضیح می‌دهیم.

چطور حالت بوت و نسخه بایوس را در ویندوز پیدا کنیم؟

چطور حالت بوت و نسخه بایوس را در ویندوز پیدا کنیم؟

ابزار System Information ویندوز حالت بوت و نسخه بایوس را یک‌جا نشان می‌دهد. کافی است msinfo32 را اجرا کنید. مقدار «BIOS Mode» می‌گوید UEFI هستید یا Legacy. خط «BIOS Version/Date» هم نسخه فرم‌ور را نشان می‌دهد.

مراحل بررسی

  1. کلیدهای Win و R را با هم بزنید.
  2. عبارت msinfo32 را تایپ کنید و Enter بزنید.
  3. در بخش System Summary به سطر BIOS Mode نگاه کنید.
  4. مقدار UEFI یعنی سیستم در حالت UEFI بوت شده است. مقدار Legacy یعنی حالت سنتی.
  5. سطر Secure Boot State را ببینید. On یعنی فعال است و Off یعنی غیرفعال.
  6. سطر BIOS Version/Date سازنده، نسخه و تاریخ فرم‌ور را نشان می‌دهد.

بررسی نوع پارتیشن دیسک

حالت بوت و نوع دیسک باید با هم هماهنگ باشند. برای دیدن نوع دیسک، Disk Management را باز کنید. روی دیسک سیستم کلیک راست بزنید و Properties را انتخاب کنید.

در تب Volumes، مقدار «Partition style» را ببینید. GPT یعنی دیسک با UEFI سازگار است. MBR یعنی دیسک به سبک سنتی است.

اگر Secure Boot نشان داده شد: Unsupported

این پیام یعنی یا سیستم در حالت Legacy است یا سخت‌افزار Secure Boot ندارد. اول BIOS Mode را بررسی کنید. اگر Legacy بود، دلیلش همان است.

اگر UEFI بود و باز هم Unsupported دیدید، وارد منوی UEFI شوید و تنظیمات Secure Boot را بررسی کنید.

UEFI و بوت امن چه نقشی در نصب ویندوز ۱۱ دارند؟

UEFI و بوت امن چه نقشی در نصب ویندوز ۱۱ دارند؟

ویندوز ۱۱ برای نصب به UEFI نیاز دارد و دیسک سیستم باید GPT باشد. سخت‌افزار هم باید از Secure Boot پشتیبانی کند. حالت Legacy BIOS برای این نسخه ویندوز کافی نیست. ویندوز ۱۰ آخرین نسخه‌ای بود که رسماً روی Legacy پشتیبانی می‌شد.

الزامات مرتبط با فرم‌ور

  • فرم‌ور UEFI با قابلیت Secure Boot
  • دیسک سیستم با جدول پارتیشن GPT
  • ماژول TPM نسخه ۲.۰

گزارش‌ها از استثنایی برای برخی نسخه‌های IoT Enterprise در 24H2 هم حرف می‌زنند. من آن را از مستندات مایکروسافت تأیید نکردم. پس برای نسخه‌های معمولی همان الزامات بالا را در نظر بگیرید.

Secure Boot چه کار می‌کند؟

Secure Boot فقط به بوت‌لودرهایی با امضای معتبر اجازه اجرا می‌دهد. این کار جلوی بدافزارهای بوت‌کیت را می‌گیرد. توزیع‌های معروف لینوکس هم معمولاً با Secure Boot کار می‌کنند. اگر لینوکس نصب می‌کنید، انواع توزیع‌های لینوکس را بررسی کنید.

گواهی‌های ۲۰۱۱ و سال ۲۰۲۶

طبق اطلاعاتی که به منابع مایکروسافت ارجاع می‌دهد، گواهی‌های قدیمی Secure Boot در ۲۰۲۶ منقضی می‌شوند. KEK CA 2011 و UEFI CA 2011 در ژوئن ۲۰۲۶ و Windows Production PCA 2011 در اکتبر ۲۰۲۶ تاریخ انقضا دارند.

جایگزین‌ها گواهی‌های ۲۰۲۳ هستند. بنابراین ویندوز را آپدیت نگه دارید و فرم‌ور را هم به‌روز کنید. جزئیات دقیق را از صفحه رسمی مایکروسافت بخوانید، چون بعضی سیستم‌ها نیاز به آپدیت بایوس دارند.

حالت سازگاری CSM چه کاربردی دارد و چرا تغییر آن ممکن است مانع بالا آمدن سیستم شود؟

حالت سازگاری CSM چه کاربردی دارد و چرا تغییر آن ممکن است مانع بالا آمدن سیستم شود؟

CSM (Compatibility Support Module) به مادربردهای UEFI اجازه می‌دهد مثل بایوس سنتی رفتار کنند. با آن می‌توانید سیستم‌عامل‌ها و دیسک‌های قدیمی را بوت کنید. اما اگر حالت بوت با نوع پارتیشن دیسک نخواند، سیستم بالا نمی‌آید.

CSM به چه دردی می‌خورد؟

CSM برای سازگاری با سیستم‌عامل‌های قدیمی ساخته شده است. بعضی کارت‌های گرافیک یا ابزارهای قدیمی هم فقط در این حالت کار می‌کنند. بیشتر مادربردها این گزینه را دارند.

چرا تغییرش سیستم را از کار می‌اندازد؟

ویندوز با یکی از دو روش نصب می‌شود: UEFI با GPT، یا Legacy با MBR. این دو روش با هم قاطی نمی‌شوند. اگر حالت بوت را عوض کنید، بایوس دیگر بوت‌لودر را پیدا نمی‌کند.

  • ویندوز نصب‌شده با GPT و UEFI: روشن کردن CSM باعث ناپدید شدن دیسک از لیست بوت می‌شود.
  • ویندوز نصب‌شده با MBR و Legacy: خاموش کردن CSM همین مشکل را می‌سازد.

اگر اشتباه عوض کردید

نگران نشید. اطلاعات دیسک پاک نشده است. فقط تنظیم را به حالت قبلی برگردانید. سیستم دوباره بالا می‌آید.

تبدیل بدون نصب مجدد

اگر می‌خواهید از MBR به GPT بروید، ابزار mbr2gpt ویندوز کمک می‌کند. ابتدا دستور mbr2gpt /validate /allowFullOS را اجرا کنید. بعد از پیام موفقیت، تبدیل را انجام دهید و سپس CSM را خاموش کنید.

قبل از هر تبدیل، از اطلاعات مهم نسخه پشتیبان بگیرید.

برای رایانه شما کدام حالت بوت مناسب است؟

برای رایانه شما کدام حالت بوت مناسب است؟

اگر رایانه‌تان حدوداً در ده سال اخیر ساخته شده، UEFI با GPT بهترین انتخاب است. فقط برای سخت‌افزار یا سیستم‌عامل خیلی قدیمی سراغ Legacy بروید. ویندوز ۱۱ هم بدون UEFI نصب نمی‌شود.

UEFI را انتخاب کنید اگر...

  • می‌خواهید ویندوز ۱۱ نصب کنید.
  • دیسک بزرگ‌تر از حدود ۲.۲ ترابایت دارید.
  • بوت سریع‌تر و امنیت بیشتر برایتان مهم است.
  • سیستم تازه ساخته یا خریده‌اید.

Legacy را انتخاب کنید اگر...

  • سیستم‌عامل یا ابزاری خیلی قدیمی دارید که UEFI را نمی‌شناسد.
  • سخت‌افزار فقط بایوس سنتی را پشتیبانی می‌کند.

قبل از هر تغییر

  1. با msinfo32 حالت فعلی را بنویسید.
  2. نوع پارتیشن دیسک را در Disk Management ببینید.
  3. از اطلاعات مهم نسخه پشتیبان بگیرید.
  4. اگر لازم شد، با mbr2gpt دیسک را تبدیل کنید.
  5. بعد از آن، تنظیمات بایوس را عوض کنید.

نکته پایانی

بیشتر کاربران نیازی به تغییر چیزی ندارند. اگر سیستم شما سالم بالا می‌آید و ویندوز ۱۱ را می‌پذیرد، همان‌طور که هست بگذارید. فقط فرم‌ور و ویندوز را به‌روز نگه دارید تا گواهی‌های Secure Boot هم به‌موقع جایگزین شوند.

کلیدهای ورود به تنظیمات و روش‌های جایگزین در ویندوز

برای ورود به محیط تنظیمات باید درست در چند ثانیه اول پس از روشن شدن، کلید مخصوص را فشار دهید. این کلید به سازنده مادربرد یا لپ‌تاپ بستگی دارد و معمولاً در گوشه صفحه آرم سازنده نوشته می‌شود.

اگر پیام را ندیدید، دفترچه راهنما یا سایت پشتیبانی مدل دستگاه منبع مطمئن‌تری است.

در مادربردهای رومیزی رایج‌ترین کلید Delete است و در بسیاری از مدل‌ها F2 هم کار می‌کند. در لپ‌تاپ‌ها وضعیت متنوع‌تر است. دل و ایسر معمولاً از F2 استفاده می‌کنند. لنوو بسته به مدل از F1 یا F2 بهره می‌برد و برخی مدل‌ها دکمه کوچک Novo دارند.

اچ‌پی اغلب با Esc منوی راه‌انداز را باز می‌کند و از آنجا F10 تنظیمات را نشان می‌دهد.

گاهی فشردن کلید اثری ندارد، چون قابلیت بوت سریع (Fast Boot) و راه‌اندازی سریع ویندوز، مرحله نمایش آرم را تقریباً حذف کرده‌اند. در این حالت دو راه دارید. می‌توانید کلید را از لحظه روشن شدن پشت‌سرهم و با فاصله کوتاه بزنید، یا از داخل ویندوز وارد شوید.

در ویندوز ۱۰ و ۱۱ مسیر امن‌تر این است که به تنظیمات سیستم بروید و بخش بازیابی (Recovery) را باز کنید. سپس روی گزینه راه‌اندازی پیشرفته (Advanced startup) و دکمه «اکنون راه‌اندازی مجدد» بزنید.

پس از ورود به منوی آبی، مسیر عیب‌یابی، گزینه‌های پیشرفته و در نهایت UEFI Firmware Settings را انتخاب کنید. همین کار را با نگه داشتن Shift هنگام کلیک روی Restart هم می‌توانید انجام دهید.

این گزینه فقط روی دستگاه‌هایی دیده می‌شود که در حالت UEFI کار می‌کنند. اگر سیستم شما با بایوس سنتی بوت می‌شود، باید به کلید سخت‌افزاری برگردید.

پس از ورود، چند نکته ساده از اشتباه‌های پرهزینه جلوگیری می‌کند. هیچ گزینه‌ای را که معنایش را نمی‌دانید تغییر ندهید. پیش از تغییرات مهم، تصویر صفحه را با گوشی ثبت کنید تا مقدار قبلی را داشته باشید.

برای خروج، همیشه از گزینه ذخیره و خروج (Save and Exit) استفاده کنید. کلید F10 در بیشتر مدل‌ها همین کار را انجام می‌دهد. اگر پس از تغییری سیستم بالا نیامد، گزینه بارگذاری مقادیر پیش‌فرض (Load Optimized Defaults) معمولاً اولین و ساده‌ترین راه بازگشت است.

فلش بایوس؛ چه زمانی لازم است و چطور بی‌خطر انجام شود؟

به‌روزرسانی بایوس یا فلش کردن، یعنی جایگزین کردن نسخه نرم‌افزار داخل تراشه مادربرد با نسخه‌ای جدیدتر. این کار برخلاف به‌روزرسانی یک برنامه معمولی، اگر وسط کار قطع شود می‌تواند سیستم را از کار بیندازد.

به همین دلیل نباید فقط به این دلیل که نسخه جدیدی منتشر شده آن را نصب کنید.

دلایل منطقی برای فلش کردن محدود است. یکی از رایج‌ترین آن‌ها پشتیبانی از پردازنده نسل جدیدتر روی همان مادربرد است. دلیل دیگر رفع یک مشکل پایداری یا ناسازگاری با حافظه رم، یا بستن یک حفره امنیتی است که سازنده در توضیحات نسخه ذکر کرده است.

اگر سیستم شما بدون مشکل کار می‌کند و نیاز خاصی ندارید، نگه داشتن نسخه فعلی کاملاً قابل قبول است.

قدم اول، شناسایی دقیق مدل مادربرد و نسخه فعلی است. نسخه را می‌توانید در بخش اطلاعات سیستم ویندوز یا همان صفحه اول بایوس ببینید. فایل جدید را فقط از سایت رسمی سازنده بگیرید و مطمئن شوید برای همان مدل و همان ویرایش سخت‌افزاری است.

فایل مدل مشابه ولی متفاوت ممکن است مادربرد را غیرقابل استفاده کند.

بیشتر سازندگان ابزار داخلی در خود بایوس دارند، مثل EZ Flash در ایسوس یا M-Flash در ام‌اس‌آی. روش معمول این است که فایل را روی یک فلش با فرمت FAT32 کپی کنید، وارد بایوس شوید و ابزار را اجرا کنید.

این روش از اجرای برنامه زیر ویندوز امن‌تر است، چون هیچ برنامه دیگری در پس‌زمینه دخالت نمی‌کند.

در طول فلش کردن چند قانون جدی وجود دارد:

- برق باید پایدار باشد. در لپ‌تاپ حتماً شارژر را وصل کنید و اگر امکان دارد از یو‌پی‌اس استفاده کنید.

- دستگاه را خاموش نکنید و دکمه ریست را نزنید، حتی اگر چند دقیقه صفحه ثابت ماند.

- پس از پایان، سیستم ممکن است چند بار خودکار راه‌اندازی مجدد شود. این رفتار عادی است.

بعد از فلش، تنظیمات شخصی مثل اولویت بوت یا پروفایل حافظه معمولاً پاک می‌شود و باید دوباره انجام شود.

بایوس دوگانه و راه‌های بازیابی مادربرد پس از فلش ناموفق

بایوس دوگانه (Dual BIOS) قابلیتی است که در برخی مادربردها، به‌ویژه مدل‌های میان‌رده و بالا، دو تراشه یا دو بخش مستقل برای ذخیره firmware فراهم می‌کند. ایده ساده است: اگر یکی خراب شود، دیگری سیستم را نجات دهد.

نحوه کار بسته به سازنده فرق می‌کند. در یک الگوی رایج، تراشه اصلی فعال است و تراشه دوم نسخه سالم را نگه می‌دارد. اگر هنگام روشن شدن مشکل تشخیص داده شود، مادربرد به‌طور خودکار از نسخه پشتیبان بوت می‌کند و گاهی آن را روی تراشه اصلی بازنویسی می‌کند.

برخی مدل‌ها هم کلید یا جامپر دارند تا خودتان یکی از دو تراشه را انتخاب کنید.

این قابلیت به معنای بی‌خطر بودن فلش کردن نیست. اگر هر دو نسخه یکسان و معیوب شوند یا نسخه نامناسب روی هر دو نوشته شود، حفاظت اثری ندارد. جزئیات عملکرد را باید در دفترچه همان مدل بخوانید، چون پیاده‌سازی‌ها یکسان نیستند.

برای مادربردهایی که بایوس دوگانه ندارند، چند راه بازیابی دیگر وجود دارد. بسیاری از مدل‌ها دکمه‌ای با نام BIOS Flashback یا Q-Flash Plus دارند. با آن می‌توانید فایل بایوس را روی فلش کپی کنید، در درگاه مشخص‌شده بزنید و حتی بدون پردازنده و رم، بایوس را بازنویسی کنید.

این گزینه در مواقعی که دستگاه اصلاً تصویر نمی‌دهد بسیار کمک می‌کند.

در لپ‌تاپ‌ها روش‌ها متفاوت است. برخی برندها با ترکیب کلیدی هنگام روشن کردن، حالت بازیابی را فعال می‌کنند و فایل را از فلش می‌خوانند. در بدترین حالت، تراشه را باید با دستگاه برنامه‌ریز بیرونی دوباره نوشت، که کار تعمیرکار متخصص است.

نشانه‌های رایج خرابی بایوس عبارت‌اند از:

- روشن شدن فن‌ها و چراغ‌ها بدون هیچ تصویر

- راه‌اندازی مجدد بی‌پایان در لحظه روشن شدن

- کدهای خطای ثابت روی نمایشگر کوچک مادربرد یا بوق‌های پیاپی

در چنین شرایطی، پیش از هر اقدام دیگر، مستندات رسمی مدل خود را برای روش بازیابی بررسی کنید.

باتری CMOS و پاک کردن تنظیمات؛ از ساعت اشتباه تا رمز فراموش‌شده

روی بیشتر مادربردها یک باتری سکه‌ای کوچک، معمولاً از نوع CR2032، قرار دارد. وظیفه آن تأمین برق حافظه‌ای است که تنظیمات بایوس و ساعت سیستم را نگه می‌دارد. بدون این باتری، با هر بار قطع برق، تاریخ و مقادیر تنظیم‌شده به حالت کارخانه برمی‌گردد.

نشانه‌های تمام شدن باتری معمولاً واضح است. ساعت و تاریخ پس از هر خاموشی غلط می‌شود، سیستم هنگام روشن شدن پیام خطای checksum یا تنظیمات از دست رفته نشان می‌دهد، یا اولویت بوت مدام پاک می‌شود. اگر چنین علائمی دیدید، تعویض باتری ارزان‌ترین و منطقی‌ترین اولین قدم است.

برای تعویض، سیستم را خاموش و کابل برق را جدا کنید. در لپ‌تاپ اگر باتری اصلی قابل جدا شدن است، آن را هم بردارید.

با یک وسیله غیرفلزی یا ناخن، گیره نگهدارنده را کنار بزنید، باتری قدیمی را بیرون بیاورید و باتری نو را با همان جهت قطب مثبت قرار دهید. بهتر است قبل از شروع، با دست زدن به بدنه فلزی کیس بار الکتریکی خود را تخلیه کنید.

همین باتری یک کاربرد دیگر هم دارد: بازنشانی بایوس. وقتی تنظیمات اشتباه باعث می‌شود سیستم بالا نیاید، یا رمز بایوس را فراموش کرده‌اید، پاک کردن حافظه CMOS همه چیز را به حالت پیش‌فرض برمی‌گرداند.

دو روش متداول وجود دارد:

- جامپر Clear CMOS: با جابه‌جا کردن کلاهک روی دو پایه مشخص برای چند ثانیه و برگرداندن آن به جای اصلی

- درآوردن باتری: بیرون آوردن باتری برای چند دقیقه و گذاشتن دوباره آن

بسیاری از مادربردهای جدید دکمه Clear CMOS پشت کیس هم دارند که ساده‌ترین راه است. محل دقیق جامپر یا دکمه در دفترچه مدل شما آمده است.

به یاد داشته باشید که پاک شدن تنظیمات، همه سفارشی‌سازی‌ها را از بین می‌برد. اگر قبلاً حالت AHCI یا اولویت بوت خاصی تنظیم کرده بودید، باید دوباره آن را انجام دهید. در لپ‌تاپ‌های جدید، رمز بایوس گاهی در حافظه جداگانه ذخیره می‌شود و با این روش پاک نمی‌شود.

تبدیل دیسک از MBR به GPT بدون نصب دوباره ویندوز

برای اینکه سیستم در حالت UEFI بوت شود، دیسک ویندوز باید معمولاً با جدول پارتیشن GPT آماده شده باشد. بسیاری از رایانه‌های قدیمی‌تر با MBR نصب شده‌اند. اگر بخواهید بدون پاک کردن اطلاعات به UEFI مهاجرت کنید، تبدیل دیسک کار درستی است.

پیش از شروع، تهیه نسخه پشتیبان از اطلاعات مهم ضروری است. اگرچه روش رسمی معمولاً اطلاعات را حفظ می‌کند، قطع برق یا خطای ناگهانی می‌تواند دیسک را آسیب بزند. همچنین مطمئن شوید مادربرد شما واقعاً UEFI را پشتیبانی می‌کند. این را می‌توانید از منوی تنظیمات بایوس یا اطلاعات سیستم بفهمید.

مایکروسافت ابزار خط فرمان mbr2gpt را برای ویندوز ۱۰ و ۱۱ ارائه کرده است. دستور اعتبارسنجی را قبل از تبدیل اجرا کنید تا مطمئن شوید دیسک شرایط لازم را دارد. این ابزار می‌تواند از داخل محیط بازیابی ویندوز اجرا شود.

اگر اعتبارسنجی موفق بود، دستور تبدیل را اجرا کنید. ابزار پارتیشن سیستمی EFI را خودش می‌سازد، به شرط آنکه فضای کافی وجود داشته باشد.

محدودیت‌ها را در نظر بگیرید. اگر دیسک بیش از چهار پارتیشن اصلی دارد، یا ساختار پارتیشن‌ها غیرمعمول است، ابزار ممکن است خطا بدهد. در این حالت باید پارتیشن‌ها را مرتب کنید یا از نرم‌افزارهای مدیریت دیسک معتبر کمک بگیرید.

بعد از تبدیل موفق، مرحله‌ای حیاتی باقی مانده است. دیسک دیگر با حالت قدیمی بوت نمی‌شود. باید وارد تنظیمات بایوس شوید و حالت بوت را از Legacy یا CSM به UEFI تغییر دهید. اگر این کار را فراموش کنید، سیستم پس از راه‌اندازی مجدد دیسک بوتی پیدا نمی‌کند.

در صورت بروز مشکل، مراحل زیر بیشتر وقت‌ها کمک می‌کند:

- بازگرداندن موقت حالت بوت به تنظیم قبلی و بررسی وضعیت دیسک

- بررسی اینکه دیسک درست در لیست بوت UEFI دیده می‌شود

- استفاده از فلش نصب ویندوز و گزینه Startup Repair

پس از تأیید راه‌اندازی موفق، گزینه‌هایی مثل Secure Boot را هم می‌توانید فعال کنید. این کار به‌ویژه برای نصب ویندوز ۱۱ مفید است.

سه تنظیم مهم بایوس برای عملکرد بهتر: حافظه، مجازی‌سازی و حالت دیسک

بیشتر کاربران هرگز وارد بایوس نمی‌شوند، اما چند گزینه در آن می‌تواند سرعت و قابلیت‌های سیستم را محسوس تغییر دهد. شناخت همین چند مورد کافی است و لازم نیست سراغ گزینه‌های پیچیده‌تر بروید.

اولین مورد پروفایل حافظه است که بسته به سازنده XMP، EXPO یا DOCP نامیده می‌شود. ماژول‌های رم معمولاً با سرعت پایه استاندارد شناسایی می‌شوند، حتی اگر روی برچسب سرعت بالاتری نوشته شده باشد. با فعال کردن این پروفایل، مادربرد سرعت و زمان‌بندی تبلیغ‌شده روی رم را اعمال می‌کند.

اگر پس از فعال‌سازی سیستم ناپایدار شد، پروفایل را غیرفعال کنید یا بایوس را به‌روز کنید.

دومین مورد مجازی‌سازی سخت‌افزاری است. این قابلیت در بایوس با نام‌هایی مثل Intel VT-x یا SVM Mode در پردازنده‌های AMD دیده می‌شود. اجرای ماشین مجازی، شبیه‌ساز اندروید و برخی ابزارهای توسعه به آن نیاز دارند.

اگر برنامه‌ای می‌گوید مجازی‌سازی فعال نیست، ابتدا ببینید این گزینه در بایوس روشن است یا نه. معمولاً بعد از فعال‌سازی نیازی به تنظیم دیگری نیست.

سومین مورد حالت کنترلر دیسک است. دو گزینه رایج AHCI و RAID هستند. حالت AHCI برای دیسک‌های SATA و SSD تقریباً در همه رایانه‌های خانگی مناسب است و از قابلیت‌های جدیدتر پشتیبانی می‌کند. حالت RAID برای زمانی است که چند دیسک را در یک آرایه ترکیب می‌کنید.

هشدار مهم اینجاست: تغییر این حالت پس از نصب ویندوز می‌تواند باعث شود سیستم بالا نیاید، چون درایور مناسب در ویندوز بارگذاری نشده است. اگر قصد تغییر دارید، اول از مسیر مطمئن آن در راهنمای مایکروسافت یا سازنده استفاده کنید.

قواعد کلی برای ایمن ماندن:

- هر بار فقط یک تنظیم را تغییر دهید تا اگر مشکلی پیش آمد، علت مشخص باشد.

- مقدار قبلی را یادداشت کنید.

- از دستکاری ولتاژ و فرکانس پردازنده بدون تجربه خودداری کنید.

با همین سه گزینه می‌توانید بدون ریسک زیاد، از سخت‌افزار خود بهره بیشتری بگیرید.

رضا احمدی
رضا احمدی

نویسنده فناوری و فین‌تک

رضا احمدی نویسنده حوزه فناوری با تمرکز بر فین‌تک، پرداخت دیجیتال و هوش مصنوعی است. او تحولات دنیای اینترنت و سرویس‌های آنلاین را دنبال می‌کند و راهنماهای کاربردی برای استفاده از ابزارهای دیجیتال می‌نویسد.

فین‌تک پرداخت دیجیتال فناوری و اینترنت هوش مصنوعی
مشاهده همه مقالات

دیدگاه‌ها

نظرات شما پس از بررسی منتشر خواهد شد. اطلاعات تماس محفوظ می‌ماند.

هنوز دیدگاهی ثبت نشده. اولین نفری باشید!