معرفی برترین جشن های ایران باستان؛ از نوروز تا یلدا

در فرهنگ ایران باستان، شادی یک موهبت الهی و غم پدیده‌ای اهریمنی تلقی می‌شد. ایرانیان معتقد بودند که با شادی و پایکوبی، نیروهای خیر تقویت شده و اهریمن تضعیف می‌شود. به همین دلیل بیش از ۶۰ جشن در سال برگزار می‌شد که هدف آن‌ها سپاسگزاری از ایزدان برای نعمت‌های طبیعت، تقویت پیوندهای اجتماعی و یادآوری پیروزی نیکی بر بدی بود.

جشن‌های فصلی که به آن‌ها «گاهنبار» گفته می‌شود، شامل ۶ دوره در سال هستند که هر کدام به یادآوری یکی از آفرینش‌های ایزدی (آسمان، آب، زمین، گیاه، جانور و انسان) اختصاص داشتند. علاوه بر گاهنبارها، جشن‌های بزرگی مانند نوروز (اعتدال بهاری)، تیرگان (آغاز تابستان)، مهرگان (اعتدال پاییزی) و یلدا (انقلاب زمستانی) چهار رکن اصلی تقویم آیینی ایران را تشکیل می‌دادند.

تاکنون چندین آیین ایرانی در فهرست میراث ناملموس یونسکو به ثبت رسیده‌اند. نوروز در سال ۲۰۰۹ به عنوان یک پرونده چندملیتی ثبت شد. شب یلدا یا چله در سال ۲۰۲۲ و جشن سده در سال ۲۰۲۳ (به صورت مشترک با تاجیکستان) به این فهرست اضافه شدند. این ثبت جهانی نشان‌دهنده اهمیت فرهنگی و تاریخی این آیین‌ها در سطح تمدن بشری است.

جشن سده در شامگاه ۱۰ بهمن ماه برگزار می‌شود. این جشن دقیقاً ۱۰۰ روز (۵۰ شب و ۵۰ روز) پیش از نوروز برگزار می‌گردد و نماد پیدایش آتش توسط هوشنگ شاه است. هدف از این جشن، غلبه بر سرمای زمستان و آماده‌سازی زمین برای بازگشت گرما و حیات است. برافروختن توده‌های عظیم آتش از ویژگی‌های اصلی این مراسم است.

یلدا یا شب چله، طولانی‌ترین شب سال و نماد پیروزی نور بر تاریکی است. برخلاف بسیاری از جشن‌ها که در روز برگزار می‌شدند، یلدا جشنی شبانه است. در این آیین، مردم با بیداری تا سپیده‌دم و خوردن میوه‌های سرخ‌رنگ (نماد خورشید) مانند انار و هندوانه، تولد دوباره خورشید (میترا) را جشن می‌گیرند و به انتظار پایان تسلط تاریکی می‌نشینند.

جشن فروردگان یا فرودگ، جشنی برای بزرگداشت «فروهرها» یا ارواح درگذشتگان است. ایرانیان باستان معتقد بودند که در ۱۰ روز پایانی سال، ارواح پاک نیاکان برای بازدید از بازماندگان به زمین بازمی‌گردند. مردم با خانه‌تکانی، برافروختن آتش بر پشت‌بام‌ها و چیدن سفره‌های آیینی، محیط را برای پذیرایی از این مهمانان مینوی آماده می‌کردند تا برکت را به خانه بیاورند.

مهرگان پس از نوروز، دومین جشن بزرگ ملی ایران باستان است که در روز مهر از ماه مهر (۱۶ مهر در تقویم زرتشتی و ۱۰ مهر در تقویم خورشیدی) برگزار می‌شد. این جشن نماد دوستی، پیمان‌داری و عدالت است و ریشه در اسطوره پیروزی فریدون بر ضحاک دارد. در زمان هخامنشیان و ساسانیان، مهرگان زمان اهدای هدایای رسمی به پادشاهان بود.

خیر، جشن‌های ایران باستان ترکیبی از باورهای کیهانی، اسطوره‌ای، کشاورزی و ملی بودند. اگرچه بسیاری از آن‌ها با ایزدان زرتشتی پیوند داشتند، اما کارکرد اصلی آن‌ها تنظیم تقویم کشاورزی (مانند جشن‌های کاشت و برداشت)، تقویت همبستگی ملی و ایجاد نشاط اجتماعی بود. این جشن‌ها بخشی از هویت فرهنگی تمام اقوام ایرانی فارغ از نوع مذهب خاص آن‌ها محسوب می‌شدند.

سپندارمزگان یا جشن اسفندگان، روز بزرگداشت زمین و زن است که در ۵ اسفند (در تقویم باستانی) برگزار می‌شد. در این روز، مردان به زنان و مادران خود هدیه می‌دادند و آن‌ها را بر تخت می‌نشاندند تا از زحماتشان قدردانی کنند. این جشن نماد فروتنی، عشق و باروری است و امروزه به عنوان روز عشق ایرانی در میان جوانان دوباره احیا شده است.

در تقویم ایران باستان، هر ماه ۳۰ روز داشت و هر روز نام مخصوص به خود را داشت (مثلاً روز اول هرمز، روز دوم بهمن و...). هرگاه نام روز با نام ماه یکی می‌شد، آن روز را جشن می‌گرفتند. برای مثال، روز تیر از ماه تیر (تیرگان) یا روز مهر از ماه مهر (مهرگان). به دلیل ۳۱ روزه شدن ۶ ماه اول در تقویم فعلی، این تاریخ‌ها چند روز جابه‌جا شده‌اند.

جشن تیرگان که در تیرماه برگزار می‌شود، با عنصر آب گره خورده است. یکی از رسوم اصلی آن، پاشیدن آب به یکدیگر در کنار رودخانه‌ها و چشمه‌ها است. این کار نمادی از درخواست باران از ایزد تیشتر و مقابله با دیو خشکسالی (اپوش) است. مردم با این کار هم از گرما رهایی می‌یافتند و هم برای برکت محصولات کشاورزی خود دعا می‌کردند.

آماده‌سازی برای سده از چندین روز قبل با جمع‌آوری هیزم و چوب توسط جوانان آغاز می‌شود. آن‌ها هیزم‌ها را در مکانی وسیع به صورت پشته‌ای بزرگ (سده) روی هم انباشته می‌کنند. در روز دهم بهمن، موبدان با لباس‌های سپید و در حالی که لاله به دست دارند، با همراهی موسیقی و سرودهای آیینی، آتش بزرگ را می‌افروزند و مردم به دور آن به شادی می‌پردازند.

برای شرکت در جشن‌هایی مانند سده یا پیر سبز (چک‌چک) در یزد، گردشگران باید ابتدا از تقویم دقیق مراسم مطلع شوند. معمولاً این مراسم‌ها در مکان‌های خاصی مانند آتشکده‌ها یا زیارتگاه‌های خارج از شهر برگزار می‌شوند. رعایت پوشش مناسب (غالباً لباس‌های روشن)، احترام به سکوت در زمان نیایش موبدان و هماهنگی با انجمن زرتشتیان برای ورود به برخی مکان‌های خاص الزامی است.

سفره مهرگان بر روی پارچه‌ای ارغوانی پهن می‌شود و نمادهای طبیعت در آن قرار می‌گیرند. اجزای اصلی شامل میوه‌های پاییزی (به‌ویژه انار و سیب)، گل همیشه بهار، شاخه‌های مورد، سنجد، آجیل مخصوص، نان و گلاب است. همچنین سرمه‌دان و آینه نیز در سفره قرار می‌گیرد. در این سفره معمولاً ترازو به عنوان نماد عدالت و اعتدال پاییزی نیز دیده می‌شود.

شال‌اندازی یکی از رسوم محبوب در جشن‌هایی مانند نوروز و یلدا بود. جوانان شال یا دستمال بلندی را از روزنه پشت‌بام خانه‌های فامیل و همسایگان به داخل می‌فرستادند. صاحب‌خانه بدون آنکه فرد را شناسایی کند، مقداری شیرینی، آجیل یا سکه در شال می‌بست و آن را تکان می‌داد تا فرد شال را بالا بکشد. این رسم نماد برکت‌بخشی و سخاوت ناشناس بود.

در ایران باستان، منجمان با استفاده از ابزارهای رصدی دقیق و مشاهده حرکت خورشید، لحظه رسیدن خورشید به نقطه اعتدال بهاری (برج حمل) را محاسبه می‌کردند. این لحظه دقیقاً زمانی است که طول روز و شب برابر می‌شود. با اعلام این زمان توسط دیده‌بانان و شلیک توپ (در دوره‌های متأخر) یا نواختن کرنا و دهل، جشن آغاز سال نو رسماً شروع می‌شد.

کوسه برنشین یک نمایش طنز جاده‌ای بود که در پایان زمستان برای خداحافظی با سرما اجرا می‌شد. مردی کوسه (بدون ریش) با لباسی مضحک بر خری می‌نشست و با بادبزنی خود را باد می‌زد و از گرما شکایت می‌کرد. او از مردم پول و هدیه می‌گرفت. این مراسم نمادی از پایان تسلط زمستان و آمدن بهار بود که با خنده و شادی همراه می‌شد.

هر گاهنبار شامل دو بخش اصلی است: بخش اول نیایش‌های مذهبی توسط موبدان و بخش دوم «میزد» یا سفره همگانی است. در این مراسم، ثروتمندان و فقرا در کنار هم می‌نشینند و از غذاهای نذری (مانند آش و نان مخصوص) میل می‌کنند. هدف اصلی گاهنبار، ترویج بخشش، برابری و همبستگی اجتماعی میان تمامی طبقات جامعه است.

تقویم باستانی شامل ۱۲ ماه ۳۰ روزه بود که جمعاً ۳۶۰ روز می‌شد. ۵ روز باقی‌مانده سال «پنجه» یا «خمسه مسترقه» نامیده می‌شد که متعلق به هیچ ماهی نبود و صرفاً به جشن و پایکوبی و آمادگی برای نوروز اختصاص داشت. برای جبران کسری زمان، هر ۱۲۰ سال یک ماه به تقویم اضافه می‌شد (کبیسه) تا زمان جشن‌ها با فصول طبیعی جابه‌جا نشود.

طبق روایات تاریخی، در پی جنگ ایران و توران و برای تعیین مرز دو کشور، مقرر شد آرش کمانگیر تیری پرتاب کند. او در روز ۱۳ تیرماه (تیرگان) تمام جان خود را در تیر گذاشت و آن را از دماوند پرتاب کرد. تیر در کنار رود جیحون بر درختی نشست و مرز ایران مشخص شد. جشن تیرگان یادبود این فداکاری و حفظ تمامیت ارضی ایران است.

عدد ۱۰۰ در جشن سده به دو روایت اشاره دارد: اول اینکه این جشن ۱۰۰ روز پیش از نوروز (با احتساب ۵ روز پنجه) برگزار می‌شود. روایت دوم معتقد است که سده زمانی است که فرزندان آدم به ۱۰۰ نفر رسیدند. از نظر نجومی نیز، در این زمان سرمای زمستان به اوج خود می‌رسد و با گذشت ۱۰۰ روز از ابتدای زمستان بزرگ، کمر سرما شکسته می‌شود.

در الهیات باستان، «روان» مسئول اعمال انسان است و پس از مرگ بازخواست می‌شود، اما «فروهر» جوهره‌ای مینوی و فناناپذیر است که پیش از تولد وجود داشته و پس از مرگ به جایگاه اصلی خود بازمی‌گردد. جشن فروردگان برای استقبال از فروهرهاست که به عنوان نیروهای محافظ و پیش‌برنده، برای کمک به بازماندگان و برکت دادن به زمین در روزهای پایانی سال فرود می‌آیند.

تیشتر ایزد باران و ستاره شباهنگ است. در اسطوره‌ها، او در قالب اسبی سپید با دیو خشکسالی (اپوش) که اسبی سیاه و بدقواره است، در دریای فراخکرت می‌جنگد. شکست اپوش توسط تیشتر منجر به بارش باران‌های سیل‌آسا و حیات دوباره زمین می‌شود. جشن تیرگان در واقع بزرگداشت این پیروزی و تضمین دسترسی به منابع آب در اوج تابستان است.

رنگ ارغوانی نماد سلطنت، شکوه و اشرافیت در ایران باستان بوده و با ایزد مهر (میترا) پیوند دارد. رنگ زرد نیز نماد خورشید، نور و رسیدن محصولات کشاورزی در فصل پاییز است. در سفره مهرگان، استفاده از گل‌های زرد و پارچه‌های ارغوانی نشان‌دهنده تعادل میان قدرت دنیوی و معنویت خورشیدی است که از ویژگی‌های اصلی ایزد مهر به شمار می‌رود.

از نظر فنی، یلدا زمانی است که خورشید در پایین‌ترین نقطه مدار خود نسبت به استوای آسمانی قرار می‌گیرد. در این شب، قطب شمال در دورترین فاصله از خورشید است و طولانی‌ترین شب در نیمکره شمالی رخ می‌دهد. ایرانیان باستان با دانش نجومی خود می‌دانستند که از فردای این شب، روزها طولانی‌تر شده و خورشید دوباره «متولد» می‌شود، لذا آن را جشن می‌گرفتند.

امشاسپندان شش موجود مینوی و جاویدان هستند که هر کدام نماد یکی از صفات اهورامزدا و محافظ یکی از عناصر طبیعت‌اند (مانند بهمن محافظ جانوران، اردیبهشت محافظ آتش و...). جشن‌های ماهیانه مانند اردیبهشت‌گان یا خردادگان، در واقع روزهایی هستند که مردم با تمرکز بر صفت آن امشاسپند، به ستایش آفریدگار و حفاظت از آن عنصر خاص در طبیعت می‌پرداختند.

جشن نوسره در ۵ بهمن ماه، به عنوان پیش‌درآمدی برای جشن بزرگ سده برگزار می‌شد. در این روز، مردم به پاکسازی محیط، آماده‌سازی هیزم‌ها و تمرین سرودهای آیینی می‌پرداختند. نوسره به معنای «نُه روز به سده» (با احتساب روش‌های شمارش باستانی) است و هدف آن ایجاد آمادگی روحی و جسمی برای برگزاری باشکوه مراسم آتش‌افروزی سده بود.

در دوران هخامنشی و ساسانی، بخشی از مالیات‌های جمع‌آوری شده (مانند خراج) صرف برگزاری جشن‌های ملی می‌شد. همچنین، پادشاهان در جشن‌هایی مثل مهرگان و نوروز، هدایای گران‌بهایی از ساتراپ‌ها (فرمانداران) دریافت می‌کردند که بخشی از آن دوباره در قالب جوایز و اطعام عمومی به مردم بازمی‌گشت. علاوه بر این، موقوفات مذهبی و مشارکت‌های داوطلبانه مردمی نقش مهمی در تأمین هزینه‌ها داشت.

هزینه شرکت در جشن سده شامل بلیت رفت‌وبرگشت (قطار، اتوبوس یا هواپیما)، اقامت در هتل یا اقامتگاه‌های بوم‌گردی و هزینه‌های خورد و خوراک است. با توجه به تورم سال ۱۴۰۲، یک سفر ۳ روزه برای هر نفر بین ۳ تا ۷ میلیون تومان متغیر است. لازم به ذکر است که ورود به مراسم سده معمولاً رایگان است، اما به دلیل شلوغی، رزرو اقامتگاه از یک ماه قبل الزامی است.

در دوران ساسانی، هدایای نوروزی (باژ) بخش مهمی از خزانه دولت را تشکیل می‌داد. ساتراپ‌ها موظف بودند بهترین محصولات منطقه خود، از اسب‌های اصیل و پارچه‌های ابریشمی گرفته تا طلا و جواهرات را به دربار بفرستند. ارزش این هدایا گاهی با بودجه نظامی یک سال استان‌های کوچک برابری می‌کرد. در مقابل، شاه نیز به بزرگان سکه‌های نو (ضرب شده برای نوروز) هدیه می‌داد.

در حال حاضر، برگزاری جشن‌های باستانی توسط انجمن‌های زرتشتی یا نهادهای فرهنگی معمولاً با بودجه‌های خیریه و داخلی تأمین می‌شود و از شرکت‌کنندگان هزینه‌ای دریافت نمی‌گردد. با این حال، اگر این جشن‌ها در قالب تورهای گردشگری برگزار شود، هزینه‌های راهنما، حمل‌ونقل و پذیرایی بر عهده مسافر است. برخی از مراسم‌های خاص در بناهای تاریخی ممکن است نیاز به تهیه بلیت ورودی داشته باشند.

شب یلدا یکی از پررونق‌ترین زمان‌ها برای بازار آجیل، میوه (به‌ویژه انار و هندوانه) و شیرینی در ایران است. طبق آمارهای غیررسمی، گردش مالی بازار در هفته منتهی به یلدا چندین برابر روزهای عادی است. این جشن باعث ایجاد اشتغال فصلی و رونق بخش کشاورزی و حمل‌ونقل می‌شود، هرچند که نوسانات قیمتی در این دوره معمولاً به ضرر مصرف‌کننده نهایی تمام می‌شود.

مرمت بناهای تاریخی مانند آتشکده یزد یا پیر سبز، به دلیل استفاده از مصالح سنتی و نیاز به کارشناسان خبره، بسیار هزینه‌بر است. سالانه مبالغی بالغ بر چندین میلیارد ریال توسط وزارت میراث فرهنگی و همچنین انجمن‌های زرتشتی صرف نگهداری این بناها می‌شود. بخشی از این هزینه‌ها از محل درآمدهای گردشگری و بخشی دیگر از بودجه‌های دولتی تأمین می‌گردد.

سیستمی شبیه به بیمه مدرن وجود نداشت، اما نهادی به نام «گنجور» یا صندوق‌های محلی در آتشکده‌ها فعال بود. بخشی از درآمدهای هر روستا یا شهر در این صندوق‌ها ذخیره می‌شد تا در زمان برگزاری جشن‌های همگانی (گاهنبارها)، اطعام عمومی انجام شود. این کار تضمین می‌کرد که حتی فقیرترین افراد جامعه نیز بتوانند در جشن‌ها شرکت کرده و از غذای باکیفیت بهره‌مند شوند.

محصولاتی مانند سفره‌های قلمکار، ظروف مسی برای هفت‌سین، شمع‌های تزیینی و نمادهای فروهر دارای طیف قیمتی گسترده‌ای هستند. یک ست کامل صنایع دستی باکیفیت برای سفره‌های باستانی می‌تواند از ۵۰۰ هزار تومان تا بیش از ۱۰ میلیون تومان (در صورت استفاده از نقره یا هنرهای ظریف) هزینه داشته باشد. این بازار نقش مهمی در حمایت از هنرمندان صنایع دستی ایران دارد.

طبق اصل ۱۳ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی تنها اقلیت‌های دینی شناخته می‌شوند که در حدود قانون در انجام مراسم دینی خود آزادند. بنابراین، برگزاری جشن‌های باستانی مانند سده، مهرگان و تیرگان توسط زرتشتیان در نیایشگاه‌ها و مراکز فرهنگی خودشان کاملاً قانونی و مورد حمایت دولت است.

زمانی که اثری مانند «نوروز» یا «سده» در یونسکو ثبت می‌شود، دولت متعهد می‌گردد که برنامه‌های حفاظتی دقیقی برای جلوگیری از تحریف یا فراموشی آن آیین اجرا کند. این الزامات شامل آموزش، پژوهش، مستندسازی و حمایت از حاملان اصلی آن فرهنگ است. همچنین دولت موظف است هر چند سال یک بار گزارشی از وضعیت بقا و ترویج آن اثر به یونسکو ارائه دهد.

از نظر قانونی منعی برای حضور افراد با مذاهب دیگر در جشن‌های ملی (مانند سده) وجود ندارد، اما به دلیل محدودیت فضا در برخی آتشکده‌ها و ضرورت حفظ جنبه‌های عبادی، ممکن است ورود عمومی با محدودیت‌هایی مواجه شود. معمولاً برای مراسم‌های بزرگ، مجوزهای لازم از سوی مراجع انتظامی و امنیتی صادر می‌شود تا امنیت شرکت‌کنندگان و نظم عمومی حفظ گردد.

نمادهایی مانند «فروهر»، «عمو نوروز» یا «حاجی فیروز» جزو میراث فرهنگی عمومی محسوب می‌شوند و مالکیت معنوی آن‌ها متعلق به ملت ایران است. با این حال، استفاده تجاری از این نمادها در قالب علائم تجاری ثبت شده برای شرکت‌های خاص، تحت نظارت اداره ثبت علائم تجاری است. ثبت جهانی این آثار در یونسکو نیز از مصادره فرهنگی آن‌ها توسط کشورهای دیگر جلوگیری می‌کند.

در تقویم رسمی ایران، تنها روزهای اول تا چهارم فروردین و روز ۱۳ فروردین به عنوان تعطیلات رسمی مرتبط با جشن‌های باستانی شناخته می‌شوند. سایر جشن‌ها مانند سده، مهرگان یا سپندارمزگان تعطیل رسمی نیستند. با این حال، طبق قانون کار، اقلیت‌های دینی حق دارند در روزهای جشن‌های مذهبی خاص خود از مرخصی استفاده کنند و کارفرمایان موظف به همکاری هستند.

طبق ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی، هر کس به تمام یا قسمتی از ابنیه، اماکن، محوطه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی-تاریخی که در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند آسیب وارد کند، علاوه بر جبران خسارت، به حبس از یک تا ده سال محکوم می‌شود. این قانون شامل تمامی آتشکده‌ها، پیرها و میادینی است که محل برگزاری جشن‌های باستانی هستند.

برای برگزاری جشنواره‌های عمومی مرتبط با جشن‌های باستانی، متقاضی باید طرح خود را به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و همچنین وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه دهد. پس از تأیید محتوای فرهنگی، اخذ مجوز از اماکن و نیروی انتظامی برای برقراری نظم و امنیت تجمع الزامی است. اگر برنامه جنبه مذهبی داشته باشد، هماهنگی با انجمن زرتشتیان نیز ضروری است.

بله، آیین چهارشنبه‌سوری به عنوان یک میراث ناملموس در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت قانونی به معنای به رسمیت شناختن ریشه‌های تاریخی این جشن و ضرورت حفظ شیوه‌های سنتی و صحیح برگزاری آن (بدون استفاده از مواد محترقه خطرناک) است. دولت موظف است از جنبه‌های نمایشی و آیینی این جشن حمایت کند.

طبق کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو، اشیاء تاریخی که به طور غیرقانونی از کشور خارج شده‌اند، باید به کشور مبدأ بازگردانده شوند. این شامل بسیاری از جام‌ها، سکه‌ها و کتیبه‌های مربوط به جشن‌های هخامنشی و ساسانی است که در موزه‌های جهان قرار دارند. ایران تاکنون چندین پرونده موفق برای استرداد این اشیاء (مانند الواح هخامنشی) از طریق مجاری قانونی بین‌المللی دنبال کرده است.