آخرین رتبه قبولی کنکور سراسری 97 - 98 به تفکیک رشته

آخرین رتبه قبولی به معنای رتبه آخرین فردی است که در یک رشته-محل خاص (مثلاً پزشکی دانشگاه تهران) پذیرفته شده است. در سال تحصیلی ۹۷-۹۸، این عدد نشان‌دهنده مرز رقابتی برای ورود به دانشگاه‌های دولتی بود. این رتبه بر اساس سهمیه‌های مناطق یک، دو و سه و همچنین سهمیه‌های ایثارگران متفاوت است و به عنوان یک معیار برای تخمین شانس قبولی داوطلبان سال‌های بعد استفاده می‌شود، هرچند به دلیل تغییرات ظرفیت، نباید تنها ملاک تصمیم‌گیری باشد.

اگرچه ساختار کنکور تغییر کرده، اما بررسی رتبه‌های ۹۷-۹۸ به داوطلبان کمک می‌کند تا کف و سقف قبولی در دانشگاه‌های تراز اول را در یک بازه زمانی پایدار درک کنند. این داده‌ها به عنوان یک مرجع تاریخی برای تحلیل رفتار انتخاب رشته داوطلبان و محبوبیت رشته‌ها عمل می‌کنند. با مقایسه این رتبه‌ها با ظرفیت‌های فعلی، می‌توان روند سخت‌تر شدن یا آسان‌تر شدن قبولی در برخی رشته‌های خاص مانند پیراپزشکی یا مهندسی‌های پایه را تحلیل کرد.

در کنکور ۹۷، رتبه کشوری نشان‌دهنده جایگاه داوطلب در کل کشور بدون اعمال هیچ سهمیه‌ای بود، اما رتبه در سهمیه (منطقه ۱، ۲ یا ۳) ملاک اصلی پذیرش در دانشگاه‌های دولتی محسوب می‌شد. از آنجا که ظرفیت دانشگاه‌ها بین مناطق تقسیم می‌شد، آخرین رتبه قبولی در منطقه ۳ معمولاً عدد بزرگتری نسبت به منطقه ۱ بود. برای مثال، اگر آخرین قبولی پزشکی در منطقه ۱ حدود ۱۲۰۰ بود، در منطقه ۳ این عدد به دلیل تفاوت جمعیت آماری و ظرفیت اختصاصی به حدود ۴۵۰۰ می‌رسید.

در گروه علوم تجربی، رشته‌های پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی بیشترین رقابت را داشتند و آخرین رتبه‌های قبولی روزانه آن‌ها بسیار محدود بود. در گروه ریاضی، مهندسی کامپیوتر، برق و مکانیک دانشگاه‌های صنعتی شریف، تهران و امیرکبیر در صدر اولویت‌ها بودند. در گروه انسانی نیز حقوق و روانشناسی دانشگاه‌های تهران و شهید بهشتی با رتبه‌های زیر ۱۰۰ و ۲۰۰ بسته می‌شدند که نشان‌دهنده تمرکز داوطلبان بر رشته‌های دارای بازار کار تضمین‌شده در آن دوره بود.

ظرفیت‌های روزانه در سال ۹۷ بسیار محدودتر بودند و رتبه‌های برتر را جذب می‌کردند. پردیس‌های خودگردان (که قبلاً بین‌الملل نامیده می‌شدند) اجازه می‌دادند داوطلبانی با رتبه‌های ضعیف‌تر (گاهی تا ۲ یا ۳ برابر رتبه آخرین فرد روزانه) در همان رشته‌های تاپ مانند پزشکی تحصیل کنند. به عنوان مثال، در حالی که آخرین رتبه پزشکی روزانه منطقه ۲ حدود ۲۵۰۰ بود، در پردیس‌های خودگردان امکان قبولی با رتبه ۵۰۰۰ الی ۶۰۰۰ نیز در برخی دانشگاه‌های تیپ ۳ وجود داشت.

سال ۹۷-۹۸ اولین سالی بود که داوطلبان نظام جدید (۶-۳-۳) در کنار نظام قدیم در آزمون شرکت کردند. سازمان سنجش دو نوع سوال طراحی کرد اما ترازسازی نمرات به گونه‌ای انجام شد که رتبه‌ها در یک لیست واحد قرار بگیرند. با این حال، به دلیل تازگی کتب نظام جدید، بسیاری از رتبه‌های برتر از میان نظام قدیمی‌ها بودند. آخرین رتبه‌های قبولی گزارش شده در جداول آماری، ترکیبی از هر دو نظام آموزشی است و تفکیکی در پذیرش نهایی دانشگاه‌ها بر اساس نوع دیپلم وجود نداشت.

بومی‌گزینی به معنای اختصاص بخش عمده‌ای از ظرفیت یک رشته (معمولاً ۸۰ درصد در رشته‌های پرطرفدار) به داوطلبان همان بوم یا استان بود. این قانون باعث می‌شد که آخرین رتبه قبولی برای یک داوطلب بومی در دانشگاه شهر خودش، بسیار بدتر (بزرگتر) از یک داوطلب غیربومی باشد. به همین دلیل در سال ۹۷، ممکن بود فردی با رتبه ۳۰۰۰ در استان خود پزشکی قبول شود، اما فردی با رتبه ۲۰۰۰ از استانی دیگر در همان دانشگاه مردود گردد.

دانشگاه آزاد در سال ۹۷ سیستم پذیرش مجزایی داشت و بر اساس تراز کل (نمره کل) عمل می‌کرد. آخرین رتبه‌های قبولی در دانشگاه آزاد معمولاً بسیار پایین‌تر از سراسری بود. در رشته‌های پزشکی و دندانپزشکی، دانشگاه آزاد تا رتبه‌های کشوری حدود ۱۰ تا ۱۵ هزار نیز پذیرش داشت. نکته مهم این بود که در آن سال، انتخاب رشته دانشگاه آزاد به صورت مستقل در سایت خود این دانشگاه انجام می‌شد و داوطلبان شانس مجزایی برای قبولی در این سیستم داشتند.

داوطلبان پس از دریافت کارنامه اولیه، ۱۵۰ اولویت انتخابی داشتند. آن‌ها بر اساس دفترچه راهنمای شماره ۲، کد رشته‌محل‌ها را استخراج کرده و با استفاده از نرم‌افزارهای تخمین رتبه که داده‌های سال ۹۶ را داشتند، شانس خود را بررسی می‌کردند. سیستم سازمان سنجش به صورت کامپیوتری از اولویت اول داوطلب شروع به بررسی می‌کرد؛ اگر ظرفیت رشته‌ای توسط رتبه‌های بهتر پر نشده بود، داوطلب در همان اولویت قبول می‌شد و بررسی اولویت‌های بعدی متوقف می‌گشت.

برای مقایسه علمی، نباید صرفاً به عدد رتبه نگاه کرد. باید «تراز» یا نمره کل را ملاک قرار داد. از آنجا که در سال ۹۷ دروس عمومی در کنکور بودند و زیرگروه‌ها وجود داشتند، ساختار ترازدهی متفاوت بود. برای تطبیق، داوطلبان باید درصد سهمیه هر رتبه را در کل جمعیت شرکت‌کننده آن سال محاسبه کنند. همچنین باید در نظر داشت که با حذف زیرگروه‌ها در سال‌های اخیر، رتبه کل داوطلب ملاک است، در حالی که در سال ۹۷ رتبه در زیرگروه ۱ برای پزشکی اهمیت داشت.

کارنامه سبز یا کارنامه نهایی، حدود یک ماه بعد از نتایج نهایی منتشر می‌شد. این کارنامه نشان می‌داد که داوطلب در کدام یک از اولویت‌های پایین‌تر از محل قبولی فعلی‌اش، نمره قبولی را کسب کرده است. در سال ۹۷، بسیاری از داوطلبان با استناد به این کارنامه و موافقت دانشگاه مبدأ و مقصد، اقدام به انتقالی یا تغییر رشته می‌کردند. این فرآیند به داوطلبانی که در انتخاب رشته اشتباه کرده بودند، فرصتی دوباره برای اصلاح مسیر تحصیلی می‌داد.

در سال ۹۷، تأثیر معدل به صورت «مثبت» و به میزان ۲۵ تا ۳۰ درصد بود. این یعنی اگر نمره امتحان نهایی باعث بهبود تراز داوطلب می‌شد، اعمال می‌گشت و در غیر این صورت، تراز کنکور به تنهایی ملاک قرار می‌گرفت. این موضوع با قانون فعلی (۱۴۰۳) که تأثیر قطعی ۵۰ تا ۶۰ درصدی دارد، کاملاً متفاوت است. در سال ۹۷، داوطلبان با رتبه‌های برتر کنکور حتی با معدل‌های متوسط نیز می‌توانستند در بهترین رشته‌ها قبول شوند، چون کنکور وزن اصلی را داشت.

داوطلبان پس از انتشار نتایج، از طریق سیستم پاسخگویی اینترنتی سازمان سنجش (Request.sanjesh.org) امکان ثبت اعتراض داشتند. اعتراضات معمولاً شامل مواردی چون اشتباه در محاسبه نمره عملی، عدم اعمال سهمیه ایثارگران یا درخواست بررسی اولویت‌های بعدی (اشتباه در انتخاب رشته) بود. سازمان سنجش معمولاً ظرف ۲ تا ۴ هفته به این درخواست‌ها پاسخ می‌داد و در صورت تایید، داوطلب در نیمسال دوم تحصیلی به دانشگاه جدید معرفی می‌شد.

در سال ۹۷، مرحله‌ای به نام «تکمیل ظرفیت» وجود داشت که برای رشته‌هایی که صندلی خالی داشتند (عمدتاً در دانشگاه‌های پیام‌نور، غیرانتفاعی و برخی پردیس‌ها) برگزار می‌شد. داوطلبانی که در مرحله اول قبول نشده بودند یا از قبولی خود ناراضی بودند، مجدداً انتخاب رشته می‌کردند. البته در آن سال برای رشته‌های پرطرفدار روزانه، تکمیل ظرفیت بسیار محدود و تحت شرایط خاص برگزار شد تا توازن آموزشی دانشگاه‌های برتر به هم نخورد.

سهمیه ۵ درصدی ایثارگران که از سال ۹۶ اجرایی شده بود، در سال ۹۷ تأثیر زیادی بر رتبه‌ها گذاشت. داوطلبان این سهمیه باید ۷۰ درصد نمره آخرین فرد قبولی در سهمیه آزاد را کسب می‌کردند. این موضوع باعث شد بخشی از ظرفیت دانشگاه‌ها به این گروه اختصاص یابد و رقابت در سهمیه مناطق کمی فشرده‌تر شود. در برخی موارد، آخرین رتبه قبولی در سهمیه ۵ درصد برای پزشکی، رتبه‌ای حدود ۲ تا ۳ برابر بدتر از سهمیه مناطق بود.

رشته‌های نیمه‌متمرکز (مانند علوم ورزشی یا رشته‌های خاص نظامی و هنری) در سال ۹۷ دارای دو مرحله پذیرش بودند. ابتدا داوطلبان بر اساس رتبه کنکور به صورت چند برابر ظرفیت برای مصاحبه یا آزمون عملی دعوت می‌شدند. پس از تایید در مرحله دوم، نمره نهایی ترکیبی از رتبه کنکور و نمره مصاحبه ملاک قرار می‌گرفت. آخرین رتبه قبولی در این رشته‌ها معمولاً انعطاف بیشتری داشت و مهارت عملی داوطلب می‌توانست رتبه ضعیف‌تر او را جبران کند.

در سال ۹۷، هر گروه آزمایشی دارای چندین زیرگروه بود. برای مثال در گروه تجربی، زیرگروه ۱ برای پزشکی و دندانپزشکی و زیرگروه ۲ برای داروسازی اهمیت داشت. ضرایب دروس در هر زیرگروه متفاوت بود؛ مثلاً ضریب زمین‌شناسی در زیرگروه ۱ صفر بود. بنابراین، آخرین رتبه قبولی داوطلب در زیرگروه ۱ ممکن بود بسیار بهتر از رتبه کل او باشد. داوطلبان حرفه‌ای برای قبولی در پزشکی، تمرکز خود را بر بهبود رتبه در زیرگروه ۱ می‌گذاشتند نه رتبه کل کشوری.

بر اساس آمارهای مستند، آخرین رتبه قبولی پزشکی در سهمیه منطقه ۱ برای دانشگاه‌های دولتی روزانه (تیپ ۳ و شهرهای دور) حدود ۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ بود. البته برای دانشگاه‌های برتر تهران مانند دانشگاه تهران یا شهید بهشتی، رتبه باید زیر ۱۵۰ تا ۲۰۰ می‌بود. در دانشگاه‌های تیپ ۲ مانند اصفهان یا شیراز، این بازه بین ۴۰۰ تا ۷۰۰ متغیر بود. این اعداد نشان‌دهنده رقابت بسیار سنگین در منطقه ۱ برای صندلی‌های رایگان پزشکی است.

مهندسی کامپیوتر در سال ۹۷ محبوب‌ترین رشته گروه ریاضی بود. آخرین رتبه قبولی این رشته در دانشگاه صنعتی شریف برای سهمیه منطقه ۱ حدود رتبه ۶۰ تا ۷۰ کشوری بود. در منطقه ۲ این عدد به حدود رتبه ۳۰ تا ۴۰ در سهمیه تغییر می‌کرد. این بدان معناست که تنها نخبگان کنکور ریاضی شانس ورود به این رشته-محل را داشتند. حتی در دانشگاه‌های دیگر تهران مانند امیرکبیر، رتبه‌های بالای ۴۰۰ شانس کمی برای قبولی در این رشته داشتند.

تراز در سال ۹۷ تابعی از میانگین وزنی درصدهای داوطلب و انحراف معیار جامعه آماری بود. هر درس ضریب خاص خود را داشت (مثلاً زیست‌شناسی ضریب ۱۲ در زیرگروه ۱ تجربی). فرمول تراز به گونه‌ای بود که سوالات دشوارتر که پاسخگوی کمتری داشتند، امتیاز بیشتری تولید می‌کردند. نمره کل نهایی ترکیبی از تراز کنکور و تراز سوابق تحصیلی (با تاثیر مثبت) بود. تراز بالای ۹۵۰۰ معمولاً شانس قبولی در رشته‌های تاپ روزانه را تضمین می‌کرد.

در منطقه ۲، آخرین رتبه قبولی دندانپزشکی روزانه معمولاً تا حدود رتبه ۱۸۰۰ الی ۲۰۰۰ بسته می‌شد. اما در رشته داروسازی، به دلیل وجود زیرگروه متفاوت و ظرفیت بیشتر، داوطلبان با رتبه‌های تا حدود ۳۰۰۰ الی ۳۵۰۰ نیز در دانشگاه‌های دولتی روزانه پذیرفته می‌شدند. این اختلاف نشان می‌دهد که دندانپزشکی در آن سال تقاضای بسیار بالاتری نسبت به داروسازی داشته و داوطلبان با رتبه متوسط رو به بالا، داروسازی را به عنوان اولویت بعدی انتخاب می‌کردند.

رشته حقوق دانشگاه تهران در سال ۹۷ به عنوان قطب حقوق ایران، رقابت شدیدی در گروه انسانی داشت. آخرین رتبه قبولی در سهمیه منطقه ۱ حدود رتبه ۴۰ تا ۵۰ بود. در منطقه ۲ این عدد به زیر ۳۰ می‌رسید. برای داوطلبان منطقه ۳ نیز تنها رتبه‌های تک‌رقمی یا زیر ۱۵ شانس قبولی داشتند. این رتبه‌ها نشان می‌دهد که برای ورود به رشته‌های علوم انسانی در دانشگاه‌های سطح یک، داوطلب باید تقریباً در تمامی دروس درصدهای بالای ۸۰ کسب می‌کرد.

برخلاف رشته‌های پزشکی و دندانپزشکی که ضریب زمین‌شناسی در آن‌ها صفر بود، در زیرگروه ۲ (مربوط به داروسازی) این درس ضریب ۱ داشت. داوطلبانی که قصد قبولی در داروسازی را داشتند، با پاسخگویی به سوالات زمین‌شناسی می‌توانستند رتبه در زیرگروه ۲ خود را به شدت بهبود ببخشند. در سال ۹۷، بسیاری از داوطلبان با رتبه کل ضعیف‌تر اما رتبه زیرگروه ۲ عالی (به دلیل نمره زمین‌شناسی) موفق به قبولی در داروسازی روزانه شدند.

در سهمیه ۲۵ درصدی، رقابت بسیار متفاوت بود. داوطلبان باید ۷۰ درصد نمره آخرین فرد سهمیه آزاد را کسب می‌کردند. در سال ۹۷، آخرین رتبه قبولی پزشکی در این سهمیه گاهی تا رتبه ۲۰۰۰ کشوری (که در سهمیه خودشان رتبه زیر ۵۰۰ می‌شد) پیش می‌رفت. با این حال، در رشته‌های کم‌طرفدارتر، داوطلبان با رتبه‌های بسیار بزرگتر نیز پذیرفته می‌شدند. این سهمیه باعث می‌شد که جابجایی قابل توجهی در رتبه‌های قبولی نسبت به سهمیه مناطق عادی مشاهده شود.

در سال تحصیلی ۹۷-۹۸، شهریه پردیس‌های خودگردان (بین‌الملل سابق) برای رشته‌های دکتری حرفه‌ای مانند پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی به طور متوسط بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون تومان در هر ترم بود. این مبلغ شامل شهریه ثابت و متغیر می‌شد. البته این هزینه جدا از هزینه‌های خوابگاه، تغذیه و کتب درسی بود. در آن زمان، این مبلغ برای بسیاری از خانواده‌ها سنگین محسوب می‌شد، اما در مقایسه با نرخ‌های فعلی (۱۴۰۳) که به بالای ۵۰ میلیون تومان رسیده، بسیار ناچیز به نظر می‌رسد.

رشته‌های پیراپزشکی مانند پرستاری، مامایی و علوم آزمایشگاهی در دانشگاه آزاد سال ۹۷، شهریه‌ای در حدود ۴ تا ۶ میلیون تومان در هر ترم داشتند. دانشگاه آزاد معمولاً هر سال ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش شهریه اعمال می‌کرد. داوطلبانی که آخرین رتبه قبولی سراسری را کسب نمی‌کردند، با پرداخت این هزینه می‌توانستند در واحدهای باکیفیت دانشگاه آزاد تحصیل کنند. همچنین هزینه‌های جانبی در شهرهای بزرگ مانند تهران یا تبریز برای این دانشجویان بیشتر بود.

طبق قوانین سال ۹۷، پذیرفته‌شدگان رشته‌های روزانه در صورت عدم ثبت‌نام یا انصراف قطعی، از شرکت در کنکور سراسری سال بعد (۹۸) محروم می‌شدند. علاوه بر محرومیت، جریمه مالی نیز برای انصراف وجود داشت که بر اساس تعداد واحدهای گذرانده شده و نوع رشته محاسبه می‌شد. این جریمه برای رشته‌های پزشکی بسیار سنگین‌تر بود و هدف از آن، جلوگیری از تضییع حق سایر داوطلبان و اشغال صندلی‌های رایگان توسط افرادی بود که قصد تحصیل نداشتند.

در بازه زمانی انتخاب رشته سال ۹۷، مراکز مشاوره معتبر مبالغی بین ۵۰۰ هزار تومان تا ۲ میلیون تومان برای جلسات مشاوره و چیدمان لیست ۱۵۰ تایی دریافت می‌کردند. این خدمات شامل تحلیل کارنامه، تخمین شانس قبولی بر اساس رتبه‌های سال ۹۶ و معرفی رشته‌ها بود. البته مراکز غیررسمی و کنکورهای زرد مبالغ بسیار بالاتری (تا ۱۰ میلیون تومان) نیز دریافت می‌کردند که اغلب با وعده‌های دروغین قبولی تضمینی همراه بود.

دانشجویان دوره روزانه از تحصیل کاملاً رایگان و خدمات رفاهی یارانه‌ای برخوردار بودند. اما دانشجویان نوبت دوم (شبانه) در سال ۹۷ باید شهریه‌ای معادل ۱ تا ۳ میلیون تومان در هر ترم (بسته به رشته و تعداد واحد) پرداخت می‌کردند. مزیت دوره شبانه این بود که دانشجو در همان کلاس‌های روزانه و با همان اساتید تحصیل می‌کرد و در مدرک تحصیلی او نیز عنوان «شبانه» ذکر نمی‌شد، اما از نظر هزینه‌های خوابگاه و تغذیه اولویت کمتری داشتند.

در سال ۹۷ چیزی به نام «خرید صندلی» به صورت قانونی وجود نداشت، اما طرحی به نام «ظرفیت مازاد» اجرا می‌شد. این ظرفیت‌ها دقیقاً مشابه پردیس‌های خودگردان بودند و دانشجویان در کنار دانشجویان روزانه درس می‌خواندند اما شهریه پرداخت می‌کردند. شهریه این دوره‌ها معادل شهریه پردیس‌های خودگردان (حدود ۱۲ تا ۱۵ میلیون در ترم) بود. این مسیر قانونی برای افرادی بود که رتبه لازم برای روزانه را نداشتند اما توان مالی پرداخت هزینه‌های سنگین را دارا بودند.

بله، دانشگاه پیام‌نور در سال ۹۷ کمترین میزان شهریه را در میان دانشگاه‌های شهریه‌پرداز داشت. شهریه هر ترم برای رشته‌های علوم انسانی حدود ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان و برای رشته‌های فنی و مهندسی حدود ۱ میلیون تومان بود. با توجه به سیستم آموزش از راه دور و عدم اجبار برای حضور در کلاس، این دانشگاه برای شاغلین و افرادی که به دنبال مدرک معتبر با کمترین هزینه بودند، بهترین گزینه اقتصادی محسوب می‌شد.

بسیاری از داوطلبان سال ۹۷ تنها به رتبه قبولی فکر می‌کردند و از هزینه‌های جانبی غافل بودند. هزینه ایاب و ذهاب بین شهری (به ویژه با هواپیما یا قطار)، هزینه اجاره مسکن در صورت عدم تعلق خوابگاه دولتی، و تفاوت سطح معیشت در کلان‌شهرها از جمله این هزینه‌ها بود. به طور میانگین، زندگی دانشجویی در شهری غیر از محل سکونت در سال ۹۷، ماهانه بین ۱.۵ تا ۳ میلیون تومان هزینه اضافی به خانواده‌ها تحمیل می‌کرد که در طول ۷ سال پزشکی مبلغ قابل توجهی می‌شد.

طبق مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی و دفترچه سازمان سنجش، هر داوطلبی که در رشته‌های «روزانه» کنکور ۹۷ پذیرفته می‌شد (چه ثبت‌نام می‌کرد و چه نمی‌کرد)، حق شرکت در کنکور سراسری سال ۹۸ را برای انتخاب رشته‌های روزانه نداشت. این قانون برای جلوگیری از اشغال ظرفیت‌های رایگان وضع شده بود. البته داوطلب می‌توانست در کنکور ۹۸ شرکت کند اما فقط حق انتخاب رشته‌های شبانه، آزاد، پیام‌نور و غیرانتفاعی را داشت، مگر اینکه تا زمان مقرر انصراف قانونی خود را ثبت می‌کرد.

در سال ۹۷، تقسیم‌بندی مناطق ۱، ۲ و ۳ بر اساس سه سال آخر تحصیل داوطلب بود. قانون به این صورت بود که اگر داوطلبی در مناطق مختلف درس خوانده بود، منطقه‌ای که مرفه تر بود (مثلاً منطقه ۱) ملاک قرار می‌گرفت. همچنین داوطلبان معلول و نابینا به صورت قانونی در سهمیه منطقه ۳ قرار می‌گرفتند تا عدالت آموزشی رعایت شود. این قوانین در سال ۹۷ تثبیت شده بود و هرگونه تخلف در اعلام منطقه منجر به لغو قبولی در هر مرحله از تحصیل می‌شد.

داوطلبانی که در سال ۹۷ با استفاده از سهمیه بومی (مناطق محروم) در رشته‌های پزشکی قبول شدند، تعهد خدمت قانونی به میزان ۳ برابر مدت تحصیل داشتند. این یعنی یک پزشک عمومی باید ۲۱ سال در منطقه تعیین شده توسط وزارت بهداشت خدمت می‌کرد و در این مدت حق فعالیت در بخش خصوصی یا خروج از کشور را نداشت. مدرک تحصیلی این افراد نیز تا پایان دوره تعهد در گرو وزارتخانه باقی می‌ماند که یک محدودیت حقوقی سنگین محسوب می‌شد.

از نظر قانونی در سال ۹۷، انتقال از دوره شبانه (نوبت دوم) به دوره روزانه ممنوع بود. حتی اگر دانشجو معدل الف می‌شد یا رتبه کنکورش به روزانه می‌خورد، تغییر نوع دوره امکان‌پذیر نبود. انتقال از دانشگاه‌های شهریه‌پرداز (آزاد و غیرانتفاعی) به دولتی نیز مطلقاً غیرقانونی بود. تنها راه تغییر دوره، شرکت مجدد در کنکور سراسری و کسب رتبه لازم بود، به شرطی که داوطلب مشکل نظام وظیفه نداشته و محدودیت‌های انصراف را رعایت کرده باشد.

داوطلبان پسر در سال ۹۷ حداکثر تا یک سال پس از فراغت از تحصیل در مقطع متوسطه فرصت داشتند تا در دانشگاه پذیرفته شوند. در صورت عدم قبولی، باید به خدمت سربازی اعزام می‌شدند. کسانی که در دانشگاه پذیرفته می‌شدند، از معافیت تحصیلی استفاده می‌کردند. طبق قانون، هر فرد در هر مقطع تحصیلی فقط یک بار حق انصراف و شروع مجدد در رشته دیگر را داشت، مشروط بر اینکه از زمان انصراف تا ثبت‌نام جدید بیش از یک سال نگذشته باشد.

پس از برگزاری کنکور ۹۷، سازمان سنجش کلید اولیه سوالات را منتشر کرد. داوطلبان طبق قانون ۷۲ ساعت فرصت داشتند تا از طریق سیستم پاسخگویی به سوالات اعتراض کنند. اگر اعتراضی توسط اساتید طراح سوال پذیرفته می‌شد، آن سوال یا حذف می‌شد (تأثیر مثبت برای همه) و یا گزینه صحیح تغییر می‌کرد. این فرآیند کاملاً شفاف بود و نتایج آن در کارنامه نهایی و تراز داوطلبان اعمال می‌شد تا عدالت در محاسبه رتبه‌ها رعایت گردد.

اتباع غیرایرانی (عمدتاً افغانستانی و عراقی) در سال ۹۷ مجاز به شرکت در کنکور بودند، اما با محدودیت‌های قانونی خاص. آن‌ها حق انتخاب رشته در مناطق ممنوعه (مناطق مرزی و برخی شهرهای خاص) را نداشتند. همچنین تحصیل آن‌ها در دانشگاه‌های دولتی روزانه مستلزم پرداخت شهریه معادل ۸۰ درصد شهریه نوبت دوم بود. این داوطلبان باید دفترچه مخصوص اتباع را مطالعه کرده و کدهای رهگیری اقامتی معتبر را در سیستم ثبت می‌کردند تا قبولی آن‌ها قانونی تلقی شود.

در سال ۹۷، فرزندان اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها در صورت کسب ۹۰ درصد نمره آخرین فرد قبولی در یک رشته-محل، می‌توانستند از قانون انتقال به دانشگاه محل خدمت والدین خود استفاده کنند. برای تغییر رشته نیز کسب ۹۲.۵ درصد نمره آخرین فرد قبولی الزامی بود. این قانون که همواره مورد بحث و نقد بود، در آن سال به بسیاری از دانشجویان اجازه داد تا از دانشگاه‌های شهرستان به دانشگاه‌های برتر تهران منتقل شوند، مشروط بر اینکه عضویت هیئت علمی والدین به تایید وزارت علوم برسد.