محبوب‌ترین قله‌های ایران برای کوهنوردی؛ راهنمای کامل صعود

ایران دارای قله‌های متعددی است، اما پنج قله دماوند، علم‌کوه، سبلان، دنا و اشترانکوه به عنوان محبوب‌ترین‌ها شناخته می‌شوند. دماوند به دلیل عنوان بام ایران، علم‌کوه به خاطر دیواره فنی و مسیرهای سنگ‌نوردی، سبلان به دلیل دریاچه زیبای قله، دنا به عنوان بلندترین رشته‌کوه زاگرس و اشترانکوه به دلیل طبیعت بکر و دریاچه گهر، همواره در صدر لیست صعود کوهنوردان داخلی و خارجی قرار دارند.

قله دماوند، بلندترین آتشفشان آسیا و بام ایران، در استان مازندران و بخش لاریجان شهرستان آمل قرار دارد. ارتفاع این قله بر اساس آخرین اندازه‌گیری‌های دقیق ۵۶۱۰ متر از سطح دریا ثبت شده است. این قله در قلب رشته‌کوه البرز مرکزی واقع شده و از شمال به دریای خزر و از جنوب به دشت لار و تهران مشرف است، هرچند از نظر تقسیمات کشوری کاملاً در خاک مازندران قرار دارد.

قله علم‌کوه با ارتفاع ۴۸۵۰ متر در منطقه تخت‌سلیمان استان مازندران واقع شده است. دلیل شهرت آن به آلپ ایران، وجود دیواره‌ای عمودی به طول حدود ۷۰۰ متر در جبهه شمالی آن است که یکی از سخت‌ترین و فنی‌ترین مسیرهای سنگ‌نوردی در جهان محسوب می‌شود. همچنین وجود یخچال‌های طبیعی دائمی و قله‌های تیز و سوزنی در اطراف آن، شباهت زیادی به مناظر کوهستان آلپ در اروپا ایجاد کرده است.

قله سبلان با ارتفاع ۴۸۱۱ متر در استان اردبیل، سومین قله بلند ایران است. ویژگی اصلی و منحصر به فرد این قله، وجود یک دریاچه بیضی‌شکل بسیار زیبا در دهانه آتشفشانی خاموش آن است. این دریاچه در اکثر ماه‌های سال یخ‌زده است و در تابستان با آب زلال و فیروزه‌ای خود منظره‌ای خیره‌کننده ایجاد می‌کند. همچنین سبلان در میان بومیان منطقه مکانی مقدس شمرده شده و طبق روایات محل بعثت زرتشت پیامبر است.

طرح سیمرغ یک پروژه ملی کوهنوردی است که توسط فدراسیون کوهنوردی ایران تدوین شده است. در این طرح، کوهنوردان باید به بلندترین قله هر یک از ۳۱ استان کشور صعود کنند. هدف از این طرح، معرفی پتانسیل‌های کوهنوردی در سراسر ایران و رونق گردشگری ورزشی در استان‌های مختلف است. پس از اتمام صعود به تمامی ۳۱ قله و ارائه مستندات، فدراسیون به کوهنورد مربوطه نشان و حکم قهرمانی سیمرغ را اعطا می‌کند.

بهترین زمان برای صعود عمومی و لذت‌بخش به قله‌های مرتفع ایران مانند دماوند، علم‌کوه و سبلان، از اواسط تیرماه تا اواسط شهریورماه است. در این بازه زمانی، پایداری جوی بیشتر بوده، برف مسیرها تا حد زیادی ذوب شده و دمای هوا در ارتفاعات قابل تحمل‌تر است. با این حال، کوهنوردان حرفه‌ای برای صعودهای زمستانه و تمرینات هیمالیانوردی، فصل زمستان را به دلیل شرایط سخت و یخچالی انتخاب می‌کنند که نیازمند تجهیزات کامل است.

رشته‌کوه دنا در زاگرس مرکزی واقع شده و دارای بیش از ۴۰ قله بالای ۴۰۰۰ متر است. بلندترین قله آن 'قاش‌مستان' با ارتفاع ۴۴۵۹ متر در استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد. از دیگر قله‌های مشهور این رشته‌کوه می‌توان به بیژن ۱، ۲ و ۳ (قاش‌مستان)، حوض‌دال، سی‌چانی و پازن‌پیر اشاره کرد. دنا به دلیل تنوع زیستی بالا و حیات وحش غنی، به عنوان یک منطقه حفاظت شده و ذخیره‌گاه زیست‌کره در یونسکو ثبت شده است.

قله توچال با ارتفاع ۳۹۶۲ متر در شمال شهر تهران واقع شده است. اهمیت این قله به دلیل نزدیکی به پایتخت و دسترسی آسان آن از طریق مسیرهای مختلف مانند دربند، ولنجک و کلک‌چال است. توچال به عنوان یک مدرسه کوهنوردی بزرگ عمل می‌کند که بسیاری از کوهنوردان تهرانی تمرینات هفتگی و هم‌هوایی خود را برای صعود به قله‌های بلندتر در آنجا انجام می‌دهند. همچنین وجود تله‌کابین و پناهگاه‌های مجهز، آن را به پرترددترین قله ایران تبدیل کرده است.

قله شیرکوه با ارتفاع ۴۰۷۵ متر در استان یزد واقع شده است. این قله به دلیل قرارگیری در دل کویر مرکزی ایران و تضاد شدید اقلیمی‌اش با مناطق اطراف، بسیار مشهور است. در حالی که دمای شهرهای اطراف مانند یزد بسیار بالاست، شیرکوه در اکثر ماه‌های سال پوشیده از برف است و منبع اصلی تامین آب قنات‌های منطقه محسوب می‌شود. صعود به این قله به دلیل شیب‌های تند و مسیرهای سنگی، تجربه‌ای متفاوت در یک منطقه نیمه‌خشک است.

برای صعود ایمن به دماوند، هم‌هوایی (Acclimatization) ضروری است. معمولاً کوهنوردان یک شب را در ارتفاع حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ متری (مانند پلور یا رینه) سپری می‌کنند. روز بعد به بارگاه سوم در ارتفاع ۴۲۰۰ متری صعود کرده و یک شب را در آنجا می‌مانند. برخی تیم‌ها برای هم‌هوایی بهتر، تا ارتفاع ۴۷۰۰ متری بالا رفته و دوباره به بارگاه سوم برمی‌گردند تا بدن با فشار کم اکسیژن سازگار شود. این فرآیند از بروز بیماری ارتفاع جلوگیری می‌کند.

برای رزرو پناهگاه‌های معروفی مانند بارگاه سوم دماوند یا قرارگاه پلور و رودبارک، باید به سامانه آنلاین رزرواسیون فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی ایران مراجعه کرد. با توجه به ظرفیت محدود و تقاضای بالا در فصل تابستان، توصیه می‌شود حداقل دو تا سه هفته قبل از برنامه، نسبت به رزرو تخت یا فضای کمپ اقدام کنید. در این سامانه هزینه‌ها بر اساس کد ملی برای ایرانیان و پاسپورت برای اتباع خارجی محاسبه و پرداخت می‌شود.

سبلان دارای سه مسیر اصلی صعود است: جبهه شرقی (پناهگاه)، جبهه غربی و جبهه جنوبی. مسیر شرقی که از آبگرم شابیل در مشگین‌شهر آغاز می‌شود، پرترددترین و راحت‌ترین مسیر است؛ چرا که تا پناهگاه لندرور وجود دارد و مسیر صعود از پناهگاه تا قله کاملاً پاکوب و مشخص است. جبهه غربی به دلیل وجود سنگ محراب و شیب تندتر، فنی‌تر بوده و جبهه جنوبی سخت‌ترین مسیر صعود است که فاقد پناهگاه مجهز می‌باشد.

برای استخدام راهنمای مجرب، بهترین راه تماس با هیئت‌های کوهنوردی شهرستان‌های مبدأ (مانند آمل برای دماوند یا کلاردشت برای علم‌کوه) یا مراجعه به باشگاه‌های رسمی کوهنوردی است. راهنمایان باید دارای مدرک رسمی 'راهنمای کوهستان' از فدراسیون باشند. در مناطق پرتردد مانند دماوند، در قرارگاه‌های پلور و رینه افرادی به عنوان راهنما حضور دارند، اما هماهنگی قبلی برای اطمینان از تخصص و اخلاق حرفه‌ای آن‌ها، به ویژه برای تیم‌های کم‌تجربه، بسیار حیاتی است.

در مسیرهای پرتردد مانند جبهه جنوبی دماوند (گوسفندسرا به بارگاه سوم) و مسیر علم‌کوه (ونداربن به سرچال)، بومیان منطقه خدماتی جهت حمل کوله‌پشتی‌ها و تجهیزات توسط قاطر ارائه می‌دهند. هماهنگی معمولاً در نقطه شروع پیمایش (Base Camp) انجام می‌شود. قیمت‌ها بر اساس وزن بار یا تعداد کوله‌ها تعیین می‌گردد. توصیه می‌شود بارهای حساس و شکستنی را در کوله حمل بار قرار ندهید و حتماً از کیسه‌های ضدآب برای محافظت از وسایل در برابر گرد و غبار یا باران استفاده کنید.

پیش‌بینی دقیق هواشناسی در کوهستان حیاتی است. وب‌سایت‌های تخصصی مانند Mountain-Forecast و Meteoblue پیش‌بینی‌های ارتفاعی دقیقی برای قله‌های شاخص ایران ارائه می‌دهند. همچنین اپلیکیشن‌هایی مانند Windy برای بررسی سرعت باد و احتمال بارش بسیار مفید هستند. توصیه می‌شود از ۷۲ ساعت قبل از برنامه، روند تغییرات جوی را رصد کنید و در صورت پیش‌بینی طوفان، صاعقه یا بادهای بالای ۵۰ کیلومتر در ساعت، برنامه صعود را به زمان دیگری موکول نمایید.

کوهنوردان خارجی برای صعود به قله‌هایی مانند دماوند نیاز به دریافت مجوز صعود (Permit) از فدراسیون کوهنوردی ایران دارند. این مجوز معمولاً با پرداخت هزینه ارزی (دلار) صادر می‌شود. علاوه بر ویزای توریستی، ارائه بیمه مسئولیت و حوادث بین‌المللی که پوشش کوهنوردی داشته باشد الزامی است. همچنین برای صعود به برخی مناطق مرزی یا خاص، هماهنگی با نهادهای امنیتی از طریق آژانس‌های معتبر گردشگری ورزشی در ایران ضروری است تا از بروز مشکلات قانونی جلوگیری شود.

برای دسترسی به علم‌کوه، باید از تهران به سمت جاده چالوس حرکت کرده و پس از رسیدن به شهر مرزن‌آباد، به سمت کلاردشت تغییر مسیر دهید. از کلاردشت باید به محله رودبارک و سپس روستای ونداربن بروید. در ونداربن قرارگاه کوهنوردی فدراسیون وجود دارد که نقطه شروع پیمایش است. کل زمان رانندگی از تهران تا ونداربن حدود ۴ تا ۵ ساعت است. از ونداربن به بعد، بسته به مسیر انتخابی (حصارچال یا سرچال)، پیمایش پیاده آغاز می‌شود.

در صورت بروز حادثه، اولین قدم تماس با شماره اضطراری ۱۱۲ (هلال احمر) یا شماره‌های امداد کوهستان فدراسیون است. باید موقعیت دقیق (مختصات GPS)، تعداد مصدومان و نوع جراحت را اعلام کنید. در ایران، تیم‌های امداد و نجات کوهستان هلال احمر مسئولیت عملیات را بر عهده دارند. در موارد حاد و با تایید شرایط جوی، امکان اعزام بالگرد وجود دارد. کوهنوردان باید تا رسیدن امدادگران، مصدوم را گرم نگه داشته و از اقدامات خودسرانه پزشکی پرهیز کنند.

برای صعود تابستانه به دماوند، داشتن کفش کوهنوردی نیمه‌سنگین (ساق‌دار)، کوله‌پشتی مناسب (۴۰ تا ۶۰ لیتر)، کیسه خواب با دمای راحتی حدود ۵- درجه، لباس لایه‌ای (بیس، پلار، گورتکس)، کلاه و عینک آفتابی استاندارد، کرم ضدآفتاب، باتوم کوهنوردی، هدلامپ با باتری اضافه و کیت کمک‌های اولیه ضروری است. همچنین به دلیل وجود گاز گوگرد در نزدیکی قله، داشتن یک دستمال سر یا ماسک برای پوشاندن دهان و بینی جهت جلوگیری از تحریک ریه‌ها توصیه می‌شود.

مسیر حصارچال در جبهه جنوبی علم‌کوه، مسیری عمومی، بدون درگیری فنی و بسیار زیباست که برای کوهنوردان با سطح متوسط مناسب است. در مقابل، مسیر سرچال در جبهه شمالی، مسیر دسترسی به پناهگاه سرچال، علم‌چال و در نهایت دیواره علم‌کوه و گرده آلمان‌هاست. مسیر شمالی بسیار خشن، سنگی و دارای یخچال‌های خطرناک است و صعود از آن نیازمند دانش فنی سنگ‌نوردی، کار با طناب و تجربه صعود در مناطق یخچالی است.

در نزدیکی قله دماوند (تپه گوگردی)، بخارات گوگردی از زمین خارج می‌شود که می‌تواند باعث تنگی نفس، سوزش چشم و تهوع شود. برای مقابله، باید مسیر صعود را به گونه‌ای انتخاب کرد که پشت به باد باشد تا دود از شما دور شود. استفاده از دستمال سر خیس یا ماسک‌های فیلتردار می‌تواند تا حدودی موثر باشد. مهم‌ترین نکته، توقف نکردن در نقاط پرغبار و عبور سریع از این منطقه است. افراد دارای سابقه آسم یا مشکلات قلبی باید بسیار محتاط باشند.

دیواره علم‌کوه دارای مسیرهای متعددی با درجات سختی متفاوت است. مسیرهای کلاسیک مانند 'هری‌رست' یا 'فرانسوی‌ها' دارای درجات سختی در حدود 5.10a تا 5.10c (در مقیاس YDS) هستند. مسیرهای مدرن‌تر و سخت‌تری مانند 'کریستال' یا 'اراک' درجات بالاتری دارند. علاوه بر درجه فنی، ارتفاع بالای ۴۰۰۰ متر و سرمای شدید دیواره، صعود را بسیار دشوارتر از مسیرهای مشابه در ارتفاعات پایین می‌کند و نیازمند آمادگی جسمانی و روانی بسیار بالاست.

اصلی‌ترین خطر در زمستان، بهمن (Avalanche) است که در شیب‌های ۳۰ تا ۴۵ درجه بسیار محتمل است. کاهش شدید دما (تا ۴۰- درجه در دماوند)، طوفان‌های ناگهانی با سرعت بیش از ۱۰۰ کیلومتر، مه شدید و گم کردن مسیر، و خطر سقوط در یخچال‌ها یا از روی یال‌های یخ‌زده از دیگر تهدیدات هستند. صعود زمستانه در ایران نیازمند تجهیزات کامل شامل کرامپون، کلنگ، لباس‌های پر سنگین، چادر دوپوش و دانش تخصصی برف و یخ است.

باتوم کوهنوردی ابزاری حیاتی برای حفظ سلامت مفاصل و افزایش تعادل است. در صعودهای بلند مانند دنا یا سبلان، استفاده صحیح از باتوم حدود ۲۰ درصد از فشار وزن را از روی زانوها و مریدیان‌های پا برداشته و به عضلات دست و کتف منتقل می‌کند. این کار باعث کاهش خستگی مزمن در برنامه‌های چندروزه می‌شود. همچنین در هنگام فرود، باتوم به عنوان تکیه‌گاه عمل کرده و از آسیب‌های جدی به مینیسک زانو و مچ پا جلوگیری می‌کند.

در ارتفاعات بالا، اشتهای انسان کاهش یافته و گوارش کند می‌شود. تغذیه باید شامل کربوهیدرات‌های زودجذب (مانند خرما، عسل، نان و پاستا) باشد. مصرف پروتئین و چربی سنگین در حین صعود توصیه نمی‌شود زیرا انرژی زیادی برای هضم مصرف می‌کنند. نوشیدن آب فراوان (حداقل ۳ لیتر در روز) برای جلوگیری از غلظت خون و سردرد ناشی از ارتفاع ضروری است. استفاده از پودرهای الکترولیت یا قرص‌های جوشان ویتامین C نیز به بازیابی توان بدن کمک شایانی می‌کند.

در مسیرهایی مانند یخچال‌های سبلان یا صعودهای زمستانه دماوند، استفاده از کرامپون (یخ‌شکن) برای جلوگیری از لیز خوردن روی برف سفت و یخ الزامی است. کلنگ کوهنوردی نیز به عنوان ابزار ترمز (Self-Arrest) در صورت سقوط و همچنین برای حفظ تعادل در شیب‌های تند به کار می‌رود. کوهنورد باید قبل از برنامه، نحوه بستن صحیح کرامپون و تکنیک‌های گام‌برداری با آن را آموزش دیده باشد، زیرا استفاده نادرست می‌تواند منجر به گیر کردن دندانه‌ها به لباس و سقوط شود.

سیستم سه لایه‌ای استاندارد شامل: ۱. لایه اول (Base Layer) برای انتقال رطوبت و عرق از پوست به بیرون. ۲. لایه میانی (Mid Layer) مانند پلار یا کت پر سبک برای حفظ گرمای بدن. ۳. لایه بیرونی (Shell Layer) مانند کاپشن گورتکس برای محافظت در برابر باد و باران. در قله‌های سرد ایران مانند دماوند، لایه چهارمی شامل کت پر سنگین نیز برای زمان‌های توقف یا صعود نهایی در سرمای شدید صبحگاهی به این سیستم اضافه می‌شود.

طبق آخرین مصوبات فدراسیون کوهنوردی ایران، هزینه مجوز صعود به قله دماوند برای کوهنوردان خارجی مبلغ ۵۰ دلار آمریکا است. این مبلغ معمولاً در قرارگاه‌های پلور یا رینه دریافت شده و صرف نگهداری پناهگاه‌ها، مدیریت پسماند و خدمات امدادی منطقه می‌شود. برای سایر قله‌ها مانند علم‌کوه یا سبلان، فعلاً هزینه پرمیت به صورت رسمی و دلاری مانند دماوند دریافت نمی‌شود، اما هزینه‌های ورود به مناطق حفاظت شده یا پناهگاه‌ها به ریال اخذ می‌گردد.

هزینه تورهای صعود به دماوند بسته به خدمات (حمل و نقل، وعده‌های غذایی، راهنما، قاطر و اقامت) متغیر است. برای کوهنوردان ایرانی در سال ۱۴۰۳، این مبلغ بین ۴ تا ۸ میلیون تومان برآورد می‌شود. تورهای حرفه‌ای‌تر که شامل هم‌هوایی در قله‌های جانبی و خدمات ویژه کمپینگ هستند، ممکن است مبالغ بالاتری داشته باشند. برای گردشگران خارجی، تورهای جامع معمولاً بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ یورو قیمت‌گذاری می‌شوند که شامل تمامی ترانسفرها و مجوزهاست.

هزینه اقامت در قرارگاه‌های فدراسیون (مانند پلور، رودبارک یا ونداربن) برای کوهنوردان ایرانی که دارای کارت بیمه ورزشی هستند، بسیار مناسب و حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار تومان برای هر شب است. در پناهگاه‌های مرتفع مانند بارگاه سوم دماوند، به دلیل سختی تامین امکانات، این هزینه کمی بالاتر است. برای افرادی که عضو باشگاه‌های رسمی نیستند یا اتباع خارجی، تعرفه‌ها متفاوت و بالاتر محاسبه می‌شود. همچنین هزینه برپایی چادر در محوطه پناهگاه‌ها نیز مبلغ ناچیزی است.

در مسیر جبهه جنوبی دماوند، هزینه حمل هر کوله‌پشتی توسط قاطر از گوسفندسرا تا بارگاه سوم در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان (بسته به وزن و فصل) است. در مسیر علم‌کوه از ونداربن تا سرچال یا حصارچال، این مبلغ به دلیل طولانی‌تر بودن مسیر ممکن است تا ۸۰۰ هزار تومان یا بیشتر افزایش یابد. معمولاً قاطرچی‌ها بارهای چند نفر را با هم حمل می‌کنند و قیمت نهایی بر اساس توافق در محل و حجم بار تعیین می‌شود.

خرید تجهیزات استاندارد کوهنوردی (کفش، کوله، کیسه خواب، لباس‌های لایه‌ای و باتوم) یک سرمایه‌گذاری نسبتاً سنگین است. برای برندهای باکیفیت ایرانی، بودجه‌ای حدود ۲۰ تا ۴۰ میلیون تومان نیاز است. اگر قصد خرید برندهای معتبر جهانی (مانند لااسپورتیوا، میلت یا ماموت) را داشته باشید، این هزینه می‌تواند به بیش از ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان برسد. بسیاری از مبتدیان برای شروع، برخی تجهیزات گران‌قیمت مانند کیسه خواب یا کفش سنگین را اجاره می‌کنند یا از برندهای اقتصادی‌تر استفاده می‌نمایند.

بله، در شهرهایی مانند تهران، کرج و تبریز و همچنین در قرارگاه‌های اصلی (مانند پلور)، فروشگاه‌هایی وجود دارند که تجهیزات فنی را اجاره می‌دهند. هزینه اجاره روزانه برای وسایلی مانند کرامپون، کلنگ یا کفش دوپوش بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان متغیر است. اجاره چادر و کیسه خواب نیز رایج است. این کار برای کسانی که قصد صعودهای موردی دارند یا می‌خواهند قبل از خرید، وسیله‌ای را تست کنند، بسیار مقرون‌به‌صرفه است، هرچند چک کردن سلامت وسیله قبل از اجاره حیاتی است.

کارت بیمه ورزشی که توسط فدراسیون پزشکی ورزشی صادر می‌شود، برای تمامی کوهنوردان الزامی است. هزینه سالانه آن در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۰۰ هزار تومان است. این بیمه بخشی از هزینه‌های درمان حوادث حین ورزش را پوشش می‌دهد. با این حال، برای صعودهای جدی، توصیه می‌شود 'بیمه مسئولیت مدنی' یا بیمه‌های حوادث انفرادی با پوشش امداد کوهستان نیز تهیه شود که هزینه‌ای بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان برای هر برنامه دارند و پوشش‌های مالی گسترده‌تری برای امداد هوایی یا درمان‌های تخصصی ارائه می‌دهند.

برای یک برنامه ۲.۵ روزه صعود به سبلان از تهران، هزینه‌ها شامل: سوخت یا بلیت اتوبوس تا مشگین‌شهر (حدود ۶۰۰ هزار تومان)، لندرور از شابیل تا پناهگاه (رفت و برگشت حدود ۴۰۰ هزار تومان)، اقامت در پناهگاه یا کمپ (۲۰۰ هزار تومان) و تغذیه (حدود ۱ میلیون تومان) است. در مجموع با در نظر گرفتن هزینه‌های جانبی، یک صعود انفرادی اقتصادی حدود ۲.۵ تا ۳.۵ میلیون تومان هزینه خواهد داشت. صعود با گروه‌های تجاری این مبلغ را به ۵ تا ۷ میلیون تومان افزایش می‌دهد.

در اکثر مناطق کوهستانی محبوب، پارکینگ‌های اختصاصی در نقاط شروع پیمایش وجود دارد. به عنوان مثال، پارکینگ قرارگاه پلور یا پارکینگ ونداربن روزانه مبلغی حدود ۵۰ تا ۱۰۰ هزار تومان دریافت می‌کنند. در برخی مناطق که جزو پارک‌های ملی یا مناطق حفاظت شده هستند (مانند دشت لار یا منطقه حفاظت شده دنا)، ممکن است مبلغ ناچیزی به عنوان ورودی توسط محیط‌بانی دریافت شود. این مبالغ معمولاً صرف جمع‌آوری زباله و نگهداری زیرساخت‌های اولیه منطقه می‌گردد.

صعود به قله‌هایی که در نزدیکی مرزهای ایران قرار دارند (مانند آرارات در مرز ترکیه یا برخی قله‌های آذربایجان غربی)، برای اتباع خارجی محدودیت‌های شدیدی دارد. این افراد حتماً باید از طریق آژانس‌های معتبر و با همراهی راهنمای رسمی تایید شده توسط وزارت امور خارجه و فدراسیون اقدام کنند. دریافت مجوزهای خاص امنیتی از پلیس مهاجرت و نهادهای ذیربط الزامی است و صعود انفرادی یا بدون هماهنگی می‌تواند منجر به بازداشت و مشکلات قانونی جدی برای گردشگر شود.

از نظر قانونی، برای شرکت در هرگونه برنامه گروهی که توسط باشگاه‌های رسمی یا فدراسیون برگزار می‌شود، داشتن کارت بیمه ورزشی معتبر الزامی است. در صورت بروز حادثه، اگر کوهنورد فاقد این کارت باشد، هیچ‌گونه غرامتی پرداخت نمی‌شود و مسئولیت قانونی حادثه ممکن است متوجه سرپرست برنامه شود. حتی برای صعودهای انفرادی، پناهگاه‌ها و قرارگاه‌های فدراسیون ارائه خدمات اقامتی را منوط به داشتن این کارت یا پرداخت هزینه آزاد (که بسیار بالاتر است) می‌کنند.

طبق قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست، ریختن زباله، آسیب به پوشش گیاهی (مانند کندن گون‌ها برای آتش) و آلوده کردن منابع آب در مناطق کوهستانی جرم محسوب می‌شود. محیط‌بانان در مناطق حفاظت شده (مانند دنا و البرز مرکزی) حق برخورد قانونی و جریمه نقدی متخلفان را دارند. همچنین در طرح‌های جدید فدراسیون، کوهنوردان موظفند زباله‌های خود را به پایین برگردانند و در برخی مناطق مانند دماوند، کیسه‌های مخصوص زباله توزیع می‌شود که تحویل ندادن آن‌ها می‌تواند منجر به ثبت نمره منفی برای باشگاه مربوطه شود.

پرواز پهپاد در اکثر مناطق کوهستانی ایران، به ویژه مناطقی که نزدیک به تاسیسات نظامی، مرزی یا پارک‌های ملی هستند، نیازمند مجوز رسمی از اتحادیه صنایع هوایی و سازمان هواپیمایی کشوری است. در مناطقی مانند دماوند به دلیل تردد بالگردهای امدادی و حساسیت‌های امنیتی، پرواز بدون مجوز ممنوع بوده و می‌تواند منجر به ضبط دستگاه و پیگرد قضایی شود. کوهنوردانی که قصد تصویربرداری هوایی دارند باید حتماً از قبل نسبت به دریافت مجوزهای لازم برای منطقه و زمان مشخص اقدام کنند.

در حقوق ایران، سرپرست یک برنامه کوهنوردی (چه در قالب باشگاه و چه دوستانه) مسئولیت 'حفظ ایمنی' افراد گروه را بر عهده دارد. در صورت بروز حادثه ناشی از تقصیر یا قصور سرپرست (مانند صعود در هوای طوفانی علیرغم هشدارها یا نقص تجهیزات تیمی)، وی ممکن است ملزم به پرداخت دیه و تحمل مجازات‌های کیفری شود. به همین دلیل، امضای 'فرم شرح مسئولیت' و 'تعهدنامه' توسط شرکت‌کنندگان و داشتن مدرک مربیگری یا سرپرستی معتبر برای لیدرهای گروه‌ها از اهمیت حقوقی بالایی برخوردار است.

کمپینگ در اکثر مناطق کوهستانی ایران آزاد است، اما در 'مناطق حفاظت شده' و 'پارک‌های ملی' (مانند پارک ملی لار یا منطقه حفاظت شده دنا)، محدودیت‌هایی وجود دارد. در این مناطق، کمپینگ فقط در نقاط تعیین شده توسط سازمان محیط زیست مجاز است. همچنین برپایی آتش در روی زمین در تمام این مناطق ممنوع بوده و باید از کپسول‌های گاز کوهنوردی استفاده شود. در فصول خاصی از سال (مانند فصل زایش حیات وحش)، ممکن است ورود یا کمپینگ در برخی دره‌ها و ارتفاعات به طور کامل ممنوع شود.

حمل هرگونه سلاح شکاری در مناطق کوهستانی بدون داشتن پرواز شکار و مجوز حمل سلاح در فصل مجاز، جرم سنگینی است. کوهنوردان به هیچ وجه مجاز به شکار حیوانات یا صید ماهی در رودخانه‌های حفاظت شده (مانند رودخانه هراز یا لار) نیستند. مشاهده هرگونه تخلف در این زمینه توسط محیط‌بانان منجر به بازداشت و ارجاع به مراجع قضایی می‌شود. کوهنوردان به عنوان حامیان طبیعت موظفند در صورت مشاهده شکارچیان غیرمجاز، مراتب را به شماره ۱۵۴۰ (محیط زیست) اطلاع دهند.

برای تاسیس یک باشگاه کوهنوردی رسمی، متقاضی باید دارای مدرک مربیگری معتبر، عدم سوء‌پیشینه و تاییدیه صلاحیت اخلاقی باشد. فرآیند شامل ثبت شرکت یا موسسه غیرتجاری، دریافت موافقت اصولی از اداره کل ورزش و جوانان استان و در نهایت دریافت پروانه فعالیت از فدراسیون کوهنوردی است. باشگاه‌های رسمی موظف به رعایت استانداردهای آموزشی، داشتن دفتر کار مشخص و بیمه کردن تمامی اعضا هستند. فعالیت گروه‌های غیررسمی در فضای مجازی تحت عنوان تورهای کوهنوردی از نظر قانونی ممنوع و فاقد پشتوانه بیمه‌ای است.

پناهگاه‌های کوهنوردی که با بودجه عمومی یا توسط فدراسیون ساخته شده‌اند، متعلق به تمام جامعه کوهنوردی است. هر کوهنورد حق دارد در صورت وجود ظرفیت، با پرداخت هزینه مصوب از امکانات اقامتی استفاده کند. اولویت اسکان در شرایط اضطراری و طوفان با افراد آسیب‌دیده یا دچار سرمازدگی است. هیچ گروه یا باشگاهی حق انحصاری کردن پناهگاه یا ممانعت از ورود سایرین را ندارد. در عین حال، کاربران موظف به رعایت سکوت، نظافت و حفظ اموال عمومی داخل پناهگاه هستند و تخریب آن‌ها پیگرد قانونی دارد.