روش‌های ورود به سیف مود در ویندوز ۱۰

وقتی رایانه اصلاً بوت نمی‌شود یا پارتیشن بازیابی (Recovery Partition) روی خود سیستم آسیب دیده باشد، هیچ‌کدام از روش‌های معمول مثل Shift+Restart یا msconfig کاربردی ندارند. در این شرایط تنها راه، استفاده از یک درایو USB بازیابی ویندوز است که از قبل روی سیستم دیگری ساخته شده باشد.

برای ساخت این درایو، روی یک رایانه سالم با ویندوز ۱۰، در نوار جست‌وجو عبارت «Recovery Drive» را تایپ کنید و ابزار Create a recovery drive را اجرا کنید.

یک فلش حداقل ۱۶ گیگابایتی وصل کنید و اجازه دهید ابزار فایل‌های لازم برای محیط بازیابی را روی آن کپی کند. تیک گزینه «Back up system files to the recovery drive» را هم بزنید تا امکان نصب مجدد ویندوز نیز فراهم شود.

پس از ساخت فلش، آن را به سیستم مشکل‌دار وصل کنید و سیستم را روشن کنید.

باید ترتیب بوت (Boot Order) در بایوس یا UEFI را طوری تنظیم کنید که ابتدا از USB بوت شود؛ معمولاً با فشردن مکرر کلید F2، F12، Del یا Esc هنگام روشن شدن سیستم می‌توانید وارد منوی انتخاب دستگاه بوت شوید.

پس از بوت از فلش، محیط WinRE بالا می‌آید. از همان‌جا مسیر Troubleshoot > Advanced options > Startup Settings > Restart را طی کنید و مانند حالت عادی، با کلیدهای عددی ۴ تا ۶ نوع سیف مود مورد نظر را انتخاب کنید.

تفاوت اصلی این روش با بقیه، این است که کاملاً مستقل از سلامت درایو اصلی سیستم عمل می‌کند.

نکته مهم دیگر این است که اگر سیستم از UEFI با Secure Boot استفاده می‌کند، ممکن است لازم باشد پیش از بوت از فلش، گزینه Secure Boot را موقتاً از بایوس غیرفعال کنید، وگرنه سیستم درایو USB را به‌عنوان دستگاه بوت غیرمعتبر تشخیص می‌دهد و آن را نادیده می‌گیرد.

این روش به‌خصوص برای تکنسین‌های پشتیبانی و افرادی که چند سیستم را مدیریت می‌کنند بسیار کاربردی است، چون یک فلش بازیابی واحد را می‌توان برای چندین دستگاه مختلف با نسخه یکسان ویندوز استفاده کرد و نیازی به دسترسی به پارتیشن بازیابی داخلی هر سیستم نیست.

برای کاربران حرفه‌ای و مدیران سیستم، یک راه جایگزین برای msconfig وجود دارد که کاملاً از طریق خط فرمان انجام می‌شود: دستور bcdedit.

این روش به‌خصوص زمانی مفید است که بخواهید سیف مود را از راه دور، از طریق اسکریپت یا در محیط‌هایی که رابط گرافیکی msconfig در دسترس نیست فعال کنید.

ابتدا باید Command Prompt را با دسترسی Administrator باز کنید. این کار را می‌توانید از منوی استارت با جست‌وجوی cmd و انتخاب «Run as administrator» انجام دهید. سپس برای فعال‌سازی سیف مود ساده (Minimal) دستور زیر را اجرا کنید:

bcdedit /set {default} safeboot minimal

اگر نیاز به دسترسی شبکه دارید، به‌جای minimal از network استفاده کنید:

bcdedit /set {default} safeboot network

پس از اجرای دستور، سیستم را ری‌استارت کنید تا مستقیماً وارد سیف مود شود، بدون آنکه نیاز به عبور از منوی Startup Settings باشد. این تفاوت مهمی با روش Shift+Restart دارد که همیشه از یک منوی میانی عبور می‌کند.

مهم‌ترین نکته‌ای که کاربران معمولاً فراموش می‌کنند، بازگرداندن تنظیمات پس از پایان عیب‌یابی است. برای خروج دائمی از حالت سیف مود و بازگشت به بوت عادی، باید دستور زیر را در همان محیط Command Prompt با دسترسی ادمین اجرا کنید:

bcdedit /deletevalue {default} safeboot

فراموش کردن این مرحله دقیقاً همان مشکلی را ایجاد می‌کند که در msconfig هم پیش می‌آید: سیستم هر بار در سیف مود بالا می‌آید و کاربر تصور می‌کند ویندوز دچار خرابی جدی شده است.

این روش را می‌توان در اسکریپت‌های خودکار یا ابزارهای مدیریت از راه دور (RMM) هم به کار برد، به این معنا که یک تکنسین می‌تواند بدون دسترسی فیزیکی به سیستم، از طریق یک نشست ریموت با دسترسی ادمین، سیستم مشتری را برای عیب‌یابی وارد سیف مود کند و در پایان کار همان دستور را برای بازگشت به حالت عادی اجرا نماید.

یکی از مسائلی که در اکثر آموزش‌های ورود به سیف مود نادیده گرفته می‌شود، تأثیر رمزگذاری BitLocker روی این فرآیند است.

اگر درایو سیستم شما با BitLocker رمزگذاری شده باشد، تغییر تنظیمات بوت مانند ورود به Safe Mode یا حتی صرف بوت از طریق WinRE می‌تواند باعث شود ماژول امنیتی TPM این تغییر را به‌عنوان یک رخداد مشکوک تشخیص دهد.

در چنین حالتی، ویندوز به‌جای بالا آمدن عادی، صفحه‌ای آبی‌رنگ نمایش می‌دهد که درخواست کلید بازیابی ۴۸ رقمی BitLocker (BitLocker Recovery Key) را می‌کند.

بدون داشتن این کلید، امکان ادامه فرآیند و حتی ورود به سیف مود وجود نخواهد داشت، بنابراین پیش از هر اقدامی باید مطمئن شوید این کلید را در دسترس دارید.

کلید بازیابی معمولاً در یکی از این مکان‌ها ذخیره شده است: حساب مایکروسافت شما در آدرس account.microsoft.com/devices/recoverykey، یک فایل متنی ذخیره‌شده روی فلش مموری هنگام فعال‌سازی اولیه BitLocker، یک نسخه چاپی که کاربر در ابتدا ذخیره کرده، یا در محیط‌های سازمانی درون Active Directory تحت مدیریت بخش IT.

برای جلوگیری کامل از این مشکل، بهترین راه این است که پیش از تغییر تنظیمات بوت، BitLocker را به‌طور موقت متوقف (Suspend) کنید.

این کار را می‌توانید از طریق Control Panel بخش BitLocker Drive Encryption با گزینه Suspend protection انجام دهید، یا از خط فرمان با دسترسی ادمین دستور زیر را اجرا کنید:

manage-bde -protectors -disable C:

این دستور رمزگذاری واقعی درایو را حذف نمی‌کند، فقط بررسی TPM را برای یک بار بوت بعدی غیرفعال می‌کند و ریسک قفل شدن سیستم پشت صفحه درخواست کلید را از بین می‌برد.

پس از پایان عیب‌یابی و اطمینان از عملکرد صحیح سیستم، حفاظت BitLocker به‌طور خودکار در بوت بعدی دوباره فعال می‌شود.

این نکته به‌خصوص برای کاربران سازمانی و لپ‌تاپ‌های شرکتی که پیش‌فرض با BitLocker رمزگذاری شده‌اند، اهمیت زیادی دارد و نادیده گرفتن آن می‌تواند باعث قفل کامل دسترسی به داده‌ها شود.

یکی از کاربردی‌ترین دلایل ورود به سیف مود، پاکسازی سیستم از بدافزارها و ویروس‌هایی است که در حالت عادی اجازه اجرای درست ابزارهای امنیتی را نمی‌دهند.

بسیاری از بدافزارهای مخرب، خودشان را به‌صورت یک سرویس یا برنامه استارتاپ ثبت می‌کنند و در بوت عادی به‌طور خودکار اجرا می‌شوند، که همین موضوع حذف آن‌ها را دشوار می‌کند.

در سیف مود، تنها درایورها و سرویس‌های ضروری ویندوز بارگذاری می‌شوند و بیشتر برنامه‌های شخص‌ثالث از جمله بدافزارهای مقیم در حافظه اجرا نخواهند شد.

برای این کار باید حتماً از حالت Safe Mode with Networking استفاده کنید، نه سیف مود ساده، چون برای دانلود آخرین نسخه پایگاه داده ویروس‌یاب یا ابزارهای پاک‌سازی به اتصال اینترنت نیاز دارید.

پس از ورود به این حالت، می‌توانید از Windows Defender استفاده کنید. یکی از قدرتمندترین ابزارهای داخلی مایکروسافت برای این منظور، Microsoft Defender Offline Scan است که از طریق Windows Security > Virus & threat protection > Scan options قابل دسترسی است.

این اسکن حتی بدون نیاز به سیف مود جداگانه، خودش سیستم را ری‌استارت کرده و پیش از بالا آمدن کامل ویندوز، اسکن عمیقی انجام می‌دهد.

علاوه بر Defender، ابزارهای تخصصی مانند Malwarebytes یا HitmanPro هم در سیف مود با شبکه به‌خوبی عمل می‌کنند.

توصیه می‌شود پس از دانلود این ابزارها (که باید پیش از ورود به سیف مود یا در همان حالت با شبکه انجام شود)، یک اسکن کامل (Full Scan) اجرا کنید، نه اسکن سریع، چون بدافزارهای مقاوم معمولاً در مسیرهای غیرمعمول سیستم پنهان می‌شوند.

پس از پاک‌سازی، توصیه می‌شود Task Manager را در بوت عادی بررسی کنید و برنامه‌های استارتاپ ناشناس را از تب Startup غیرفعال کنید تا از بازگشت مجدد بدافزار جلوگیری شود.

همچنین بهتر است رمز عبورهای حساس مانند ایمیل و حساب‌های بانکی را پس از اطمینان از پاکسازی کامل سیستم تغییر دهید.

پیش از آنکه مستقیماً سراغ سیف مود بروید، ارزش دارد بدانید که محیط بازیابی ویندوز (WinRE) دو ابزار قدرتمند دیگر هم در همان منوی Advanced options ارائه می‌دهد که در بسیاری از موارد سریع‌تر و ساده‌تر از سیف مود مشکل را حل می‌کنند: System Restore و Startup Repair.

System Restore سیستم را به یک نقطه بازیابی قبلی (Restore Point) برمی‌گرداند؛ یعنی تنظیمات سیستم، درایورها و برنامه‌های نصب‌شده را به وضعیت زمانی که آن نقطه ساخته شده بازمی‌گرداند، بدون آنکه فایل‌های شخصی مثل عکس و سند حذف شوند.

این گزینه به‌خصوص وقتی مفید است که مشکل بلافاصله بعد از نصب یک آپدیت، درایور یا نرم‌افزار خاص شروع شده باشد و بدانید تقریباً چه زمانی سیستم سالم بوده است.

Startup Repair، در مقابل، یک ابزار تشخیص خودکار است که مشکلات رایج بوت مانند فایل‌های سیستمی خراب، رکورد بوت آسیب‌دیده (Boot Configuration Data) یا مشکلات درایور دیسک را خودش شناسایی و در بسیاری از موارد بدون دخالت کاربر برطرف می‌کند.

اجرای آن از مسیر Troubleshoot > Advanced options > Startup Repair در دسترس است و معمولاً چند دقیقه طول می‌کشد.

تفاوت کلیدی این دو ابزار با سیف مود این است که سیف مود صرفاً یک محیط تشخیصی برای عیب‌یابی دستی توسط کاربر است، در حالی که System Restore و Startup Repair اقدام اصلاحی خودکار انجام می‌دهند.

به همین دلیل، توصیه عملی این است که اگر مشکل به‌طور ناگهانی و بدون دلیل مشخص ایجاد شده، ابتدا Startup Repair را امتحان کنید؛ اگر مشکل بعد از یک تغییر خاص شروع شده، سراغ System Restore بروید؛ و تنها اگر هیچ‌کدام مؤثر نبود، برای بررسی دستی‌تر مانند غیرفعال‌سازی درایور یا حذف برنامه مشکل‌دار وارد سیف مود شوید.

این ترتیب‌بندی می‌تواند در بسیاری از موارد از نیاز به عیب‌یابی طولانی در سیف مود جلوگیری کند و سریع‌تر سیستم را به حالت کارکرد عادی بازگرداند.

کاربرانی که روی سیستم خود بیش از یک سیستم‌عامل نصب کرده‌اند، مثلاً ویندوز ۱۰ همراه با لینوکس یا حتی دو نسخه مختلف ویندوز، معمولاً هنگام ورود به سیف مود با مشکلات خاصی روبه‌رو می‌شوند که در سیستم‌های تک‌سیستم‌عاملی وجود ندارد.

مهم‌ترین مشکل این است که در سیستم‌های دوال بوت با لینوکس، معمولاً یک بوت‌لودر مانند GRUB جایگزین بوت‌لودر پیش‌فرض ویندوز می‌شود. این بوت‌لودر ابتدا نمایش داده می‌شود و کاربر باید از یک منو ویندوز را انتخاب کند.

در این حالت، روش‌های وابسته به فشردن کلید در لحظه روشن شدن سیستم مانند F8 عملاً کار نمی‌کنند، چون کنترل بوت ابتدا در اختیار GRUB است نه بوت منیجر ویندوز.

برای این کاربران، بهترین راه استفاده از msconfig یا دستور bcdedit از داخل خود ویندوز است، نه روش‌های وابسته به فشردن کلید هنگام روشن شدن. یعنی باید ابتدا از طریق GRUB وارد ویندوز شوید، سپس با msconfig گزینه Safe boot را فعال کرده و سیستم را ری‌استارت کنید.

در بوت بعدی، دوباره باید از منوی GRUB گزینه ویندوز را انتخاب کنید، اما این‌بار ویندوز مستقیماً در سیف مود بالا می‌آید.

نکته مهم دیگر برای سیستم‌های دوال بوت با دو نسخه ویندوز این است که تنظیم Safe boot در msconfig فقط روی همان نسخه‌ای اعمال می‌شود که از داخل آن msconfig را اجرا کرده‌اید، نه روی هر دو سیستم‌عامل.

بنابراین اگر مشکل در نسخه دیگر ویندوز است، باید ابتدا وارد همان نسخه شوید.

همچنین در سیستم‌های UEFI با چند سیستم‌عامل، تغییر ترتیب بوت یا تنظیمات Secure Boot می‌تواند باعث شود GRUB یا بوت‌لودر ویندوز به‌درستی شناسایی نشود.

در چنین مواردی، پیش از تلاش برای ورود به سیف مود، بهتر است ابتدا از سالم بودن بوت‌لودر با ابزارهایی مانند Boot-Repair در محیط لینوکس یا bcdboot در ویندوز اطمینان حاصل کنید.

پس از موفقیت در ورود به سیف مود، بسیاری از کاربران نمی‌دانند دقیقاً چه اقدامی باید انجام دهند و صرفاً منتظر می‌مانند سیستم به‌صورت خودکار مشکل را حل کند.

اما سیف مود صرفاً یک محیط تشخیصی است و یکی از مؤثرترین کارهایی که می‌توان در آن انجام داد، بررسی دقیق درایورها از طریق Device Manager است.

برای دسترسی به این ابزار، در سیف مود کلیدهای Windows + X را فشار دهید و از منوی ظاهرشده Device Manager را انتخاب کنید. در این پنجره، دستگاه‌هایی که با مثلث زرد رنگ هشدار مشخص شده‌اند، درایور مشکل‌دار یا ناسازگار دارند.

این علامت معمولاً روی کارت گرافیک، آداپتور شبکه، یا دستگاه‌های صوتی ظاهر می‌شود، مخصوصاً پس از یک آپدیت ویندوز اخیر.

روی دستگاه مشکل‌دار کلیک راست کرده و گزینه Properties را انتخاب کنید. در تب Driver، اگر دکمه «Roll Back Driver» فعال باشد، به این معناست که یک نسخه قبلی از درایور نصب بوده و می‌توانید به آن بازگردید.

این گزینه معمولاً وقتی مؤثر است که مشکل بلافاصله پس از یک آپدیت درایور شروع شده باشد.

اگر Roll Back در دسترس نبود، می‌توانید از همان پنجره درایور را به‌طور کامل Uninstall کنید و در بوت بعدی اجازه دهید ویندوز نسخه پیش‌فرض را دوباره نصب کند.

برای مشکلات مربوط به کارت گرافیک که باعث بلک‌اسکرین یا کرش مکرر می‌شوند، این روش معمولاً مؤثرترین راه‌حل است، چون سیف مود از درایور نمایش پایه (VGA) استفاده می‌کند و اجازه می‌دهد بدون کرش وارد Device Manager شوید.

همچنین می‌توانید یک دستگاه مشکل‌دار را به‌طور موقت Disable کنید تا در بوت بعدی اصلاً بارگذاری نشود؛ این کار به‌خصوص برای تشخیص اینکه کدام قطعه سخت‌افزاری باعث ناپایداری سیستم شده مفید است.

پس از هر تغییر، سیستم را از حالت سیف مود خارج کرده و در بوت عادی بررسی کنید که آیا مشکل برطرف شده یا خیر.