راهنمای کامل سوغات، جاهای دیدنی و غذاهای سنتی یزد

یزد در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷) به عنوان نخستین شهر خشت خام جهان و یکی از دست‌نخورده‌ترین بافت‌های تاریخی در یونسکو ثبت شد. دلیل اصلی این انتخاب، معماری نبوغ‌آمیز متناسب با اقلیم کویری، سیستم مدیریت آب از طریق قنات‌ها، وجود بادگیرهای منحصربه‌فرد و همزیستی مسالمت‌آمیز پیروان ادیان مختلف (اسلام و زرتشتی) در طول قرن‌هاست که هویت فرهنگی زنده و پویایی را حفظ کرده است.

یزد به القاب متعددی شناخته می‌شود؛ «شهر بادگیرها» به دلیل وفور بادگیرهای بلند برای تهویه هوا، «دارالعباده» به خاطر تدین مردم، «حسینیه ایران» به دلیل برگزاری آیین‌های باشکوه محرم و نخل‌برداری، و «شهر دوچرخه‌ها» به دلیل استفاده گسترده از این وسیله در گذشته. همچنین به آن «شهر شیرینی» نیز می‌گویند که نشان‌دهنده تنوع و کیفیت بالای سوغات خوراکی آن مانند قطاب و باقلوا است.

با توجه به اقلیم گرم و خشک کویری، بهترین زمان برای سفر به یزد از اوایل اسفند تا اواسط اردیبهشت و همچنین از اوایل مهر تا اواخر آبان ماه است. در این بازه‌های زمانی، دمای هوا معتدل و مطبوع بوده و برای پیاده‌روی در بافت تاریخی و بازدید از جاذبه‌های فضای باز بسیار مناسب است. تابستان‌های یزد بسیار گرم و زمستان‌های آن دارای شب‌های بسیار سردی است.

مسجد جامع یزد شاهکار معماری قرن هشتم هجری است که بلندترین مناره‌های ایران با ارتفاع حدود ۵۲ متر را داراست. کاشی‌کاری‌های معرق لاجوردی، محراب با شکوه و سردر رفیع آن از ویژگی‌های بارز هنری این بنا محسوب می‌شوند. جالب است بدانید که این مسجد بر روی بقایای یک آتشکده ساسانی بنا شده و ساخت آن در طول ۱۰۰ سال و در دوره‌های مختلف تکمیل شده است.

این مجموعه که نماد شهر یزد است، شامل تکیه، مسجد، بازار، آب‌انبار و بقعه است. تکیه امیرچخماق با مناره‌های بلندش محلی برای تجمع مردم و برگزاری مراسم‌های مذهبی به ویژه عزاداری محرم است. نخل بزرگ چوبی موجود در این میدان نیز قدمتی چند صد ساله دارد و در روز عاشورا توسط مردم حمل می‌شود. این میدان قلب تپنده فعالیت‌های اجتماعی و مذهبی یزد به شمار می‌رود.

آتشکده زرتشتیان یزد محل نگهداری آتش مقدس «ورهرام» است که گفته می‌شود بیش از ۱۵۰۰ سال است که خاموش نشده است. این آتش ابتدا در ناهید پارس بود و پس از جابه‌جایی‌های متعدد، در سال ۱۳۱۳ به این بنا منتقل شد. معماری بنا با الهام از تخت‌جمشید طراحی شده و حوض بزرگی در مقابل آن قرار دارد. این مکان یکی از مهم‌ترین نیایشگاه‌های زرتشتیان جهان محسوب می‌شود.

دخمه‌ها بناهای مدوری بر فراز کوه‌های کم‌ارتفاع در حاشیه یزد هستند که زرتشتیان در گذشته طبق آیین خود، پیکر درگذشتگان را در آنجا قرار می‌دادند تا طعمه پرندگان شوند و از آلوده شدن خاک جلوگیری کنند. این سنت از حدود ۵۰ سال پیش متوقف شده و اکنون مردگان در آرامستان‌های مدرن مجاور دفن می‌شوند. بازدید از این دخمه‌ها دیدگاه عمیقی درباره باورهای باستانی نسبت به عناصر چهارگانه طبیعت ارائه می‌دهد.

باغ دولت‌آباد یکی از ۹ باغ ایرانی ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. ویژگی شاخص آن، وجود بلندترین بادگیر خشتی جهان با ارتفاع ۳۳.۸ متر است که به صورت هشت‌ضلعی ساخته شده و هوای خنک را به عمارت هشتی زیر خود منتقل می‌کند. این باغ با درختان انار، انگور و کاج‌های بلند، نمونه‌ای عالی از هنر باغ‌سازی ایرانی در دل کویر و مدیریت بهینه منابع آب است.

در بخش خوراکی، قطاب، باقلوا، لوز (پسته، بادام، نارگیل)، پشمک و حاجی‌بادام سرآمد هستند. در بخش صنایع دستی، «ترمه» یزد با طرح‌های بته‌جقه و رنگ‌های گیاهی شهرت جهانی دارد. همچنین شعربافی، دارایی‌بافی، زیلوبافی (به ویژه در میبد) و سفالگری از دیگر هنرهای دستی ارزشمند این دیار هستند که هر کدام پیشینه‌ای چند صد ساله در فرهنگ بومی منطقه دارند.

بافت تاریخی یزد دارای کوچه‌های پر پیچ و خم (ساباط) است. بهترین روش، استفاده از نقشه‌های آنلاین یا همراهی با راهنمایان محلی است. با این حال، شهرداری یزد مسیرهای گردشگری مشخصی را با تابلوهای راهنما و خطوط رنگی روی زمین مشخص کرده است که گردشگران را از مسجد جامع به سمت محله فهادان و زندان اسکندر هدایت می‌کند. همچنین پرسیدن از اهالی خونگرم یزدی همیشه بهترین راهگشا در این کوچه‌هاست.

آش شولی محبوب‌ترین غذای سنتی یزد است. برای تهیه آن از سبزیجات (اسفناج، شوید، شنبلیله)، چغندر، عدس و آرد استفاده می‌شود. چاشنی اصلی این آش سرکه یا رب انار است که طعمی ملس به آن می‌دهد. شولی معمولاً به عنوان میان‌وعده یا عصرانه در تمام فصول سال مصرف می‌شود و به دلیل داشتن فیبر بالا و طبع معتدل، جایگاه ویژه‌ای در سفره خانواده‌های یزدی دارد.

هنگام خرید ترمه باید به تراکم بافت، تعداد رنگ‌های به کار رفته (معمولاً بین ۵ تا ۱۲ رنگ) و جنس الیاف توجه کرد. ترمه‌های باکیفیت از ابریشم مصنوعی (ویسکوز) یا پشم مرغوب بافته می‌شوند. برندهای معتبری مانند ترمه رضایی و ترمه هاشمی در بازار یزد حضور دارند که شناسنامه اصالت کالا ارائه می‌دهند. لمس پارچه و مشاهده ظرافت طرح‌های بته‌جقه در پشت پارچه نیز از راه‌های تشخیص ترمه باکیفیت است.

گردشگران پس از تهیه بلیط، وارد محوطه باغ‌مانند آتشکده می‌شوند. قبل از ورود به ساختمان اصلی، باید احترام به آداب محل را رعایت کنند (مانند پوشش مناسب). بازدیدکنندگان تنها می‌توانند از پشت یک جداره شیشه‌ای، آتش مقدس را که در یک مجمر بزرگ برنزی می‌سوزد، مشاهده کنند. در سالن‌های جانبی نیز تابلوهایی برای معرفی اصول دین زرتشت (گفتار، پندار و کردار نیکی) و تاریخچه بنا نصب شده است.

برای تجربه کویر (مانند کویر کاراکال یا کمپ‌های اطراف یزد)، بهتر است از طریق آژانس‌های مسافرتی معتبر یا هتل‌های سنتی اقدام کنید. این تورها معمولاً شامل ترانسفر با خودروهای آفرود، پذیرایی چای آتشی، سافاری، شترسواری و رصد ستارگان در شب هستند. حتماً اطمینان حاصل کنید که تور دارای مجوز رسمی و بیمه مسافرتی باشد، زیرا امنیت در مناطق کویری به دلیل عدم آنتن‌دهی موبایل بسیار حیاتی است.

قطاب از دو بخش لایه خارجی و مغز داخلی تشکیل شده است. لایه خارجی خمیری از آرد گندم، شیر و ماست است که در روغن سرخ می‌شود. مغز داخلی ترکیبی از پودر بادام، پودر قند و هل است. پس از سرخ شدن، قطاب‌ها را در پودر قند می‌غلطانند. این شیرینی به دلیل عدم استفاده از مواد نگهدارنده و استفاده از هل طبیعی، عطر و طعمی ماندگار دارد و یکی از سخت‌ترین شیرینی‌ها از نظر تکنیک پخت است.

یزد از طریق هوایی، ریلی و جاده‌ای به تهران متصل است. پروازهای روزانه حدود یک ساعت زمان می‌برد. قطارهای سریع‌السیر (پردیس) و قطارهای خواب حدود ۶ تا ۸ ساعت در مسیر هستند که گزینه‌ای اقتصادی و راحت محسوب می‌شوند. همچنین اتوبوس‌های VIP از پایانه‌های جنوب و غرب تهران به صورت ساعتی حرکت می‌کنند که حدود ۷ تا ۹ ساعت زمان می‌برد. جاده تهران-یزد اتوبان بوده و از شهرهای قم و کاشان می‌گذرد.

یزد دارای بیشترین تعداد هتل‌های سنتی و بوتیک‌هتل در ایران است که خانه‌های قدیمی بازسازی شده هستند. برای انتخاب بهترین گزینه، به سایت‌های رزرو آنلاین مراجعه کرده و نظرات کاربران را درباره تمیزی، کیفیت صبحانه و دسترسی به بافت تاریخی بررسی کنید. هتل‌هایی که در محله فهادان یا نزدیکی مجموعه امیرچخماق هستند، دسترسی پیاده به اکثر جاذبه‌ها را فراهم می‌کنند. اقامت در این خانه‌ها با حیاط‌های مرکزی و حوض آب، تجربه‌ای منحصربه‌فرد است.

بادگیرها برج‌هایی هستند که برای تهویه و خنک‌سازی ساختمان‌ها استفاده می‌شوند. دهانه‌های بالای بادگیر، بادهای مطلوب را شکار کرده و به داخل هدایت می‌کنند. این جریان هوا با عبور از روی حوض آب یا دیواره‌های خشتی مرطوب، خنک شده و دمای اتاق را تا ۱۵ درجه کاهش می‌دهد. هوای گرم نیز از دهانه‌های پشت به باد خارج می‌شود. این سیستم یک نمونه کامل از انرژی پاک و معماری پایدار در اقلیم گرم است.

قنات یک کانال زیرزمینی با شیب ملایم است که آب را از سفره‌های زیرزمینی در کوهپایه‌ها به مناطق پست منتقل می‌کند. در یزد، قنات‌هایی مانند «زارچ» با طول بیش از ۸۰ کیلومتر وجود دارند. چاه‌های عمودی در فواصل مشخص برای لایروبی و تهویه حفر شده‌اند. این سیستم اجازه می‌دهد آب بدون تبخیر در دل کویر جابه‌جا شود. مهندسی دقیق شیب قنات برای جلوگیری از فرسایش و رسوب‌گذاری، از شگفتی‌های دانش ایرانیان باستان است.

قیمه یزدی برخلاف قیمه معمولی که با لپه تهیه می‌شود، از «نخود» (لپه شده یا کامل) استفاده می‌کند. همچنین در این غذا از رب گوجه‌فرنگی استفاده نمی‌شود و رنگ آن ناشی از زردچوبه و زعفران فراوان است. گوشت گوسفندی، پیاز داغ زیاد، لیمو عمانی و دارچین از دیگر ترکیبات اصلی آن هستند. این غذا طعمی سنتی‌تر و بافتی متفاوت دارد و معمولاً در مراسم‌های مذهبی به عنوان نذری پخته می‌شود.

این بنا که متعلق به قرن هشتم هجری است، دارای گنبدی بلند از خشت خام با تزئینات گچ‌بری و نقاشی با آبرنگ لاجوردی و طلایی است. برخلاف نامش، این مکان هرگز زندان نبوده بلکه مدرسه‌ای بوده که توسط ضیاءالدین حسین رضی بنا شده است. وجود یک گودال عمیق در حیاط که به پایاب قنات راه دارد، باعث شده در افسانه‌ها آن را زندانی مخوف بدانند، اما در واقع یک شاهکار معماری دوران ایلخانی است.

خشت و گل دارای ظرفیت حرارتی بالایی هستند، به این معنی که گرما را به کندی جذب و دفع می‌کنند. این ویژگی باعث می‌شود در تابستان‌های سوزان، فضای داخلی خانه خنک بماند و در زمستان‌های سرد، گرمای داخل حفظ شود. همچنین دسترسی آسان به خاک در منطقه و سازگاری این مصالح با محیط زیست، آن را به منطقی‌ترین گزینه برای معماری کویری تبدیل کرده است. لایه کاهگل روی دیوارها نیز به عنوان عایق رطوبتی و حرارتی عمل می‌کند.

نماد فروهر که بر پیشانی بنای آتشکده نقش بسته، دارای اجزای نمادین است: پیرمرد نشانه تجربه، سه ردیف پر در بال‌ها نشانه اندیشه، گفتار و کردار نیک، حلقه در دست نشانه پیمان با خدا و حلقه بزرگ وسط نشانه ابدیت روح است. از نظر فنی، این کاشی‌کاری با دقت بسیار بالا و با استفاده از رنگ‌های معدنی مقاوم در برابر آفتاب شدید کویر ساخته شده تا در طول دهه‌ها جلا و رنگ خود را حفظ کند.

آب‌انبارها شامل یک مخزن استوانه‌ای در زیر زمین، یک گنبد روی آن و چندین بادگیر هستند. مخزن در دل زمین حفر می‌شد تا از گرمای سطح زمین در امان باشد. بادگیرها جریان هوا را روی سطح آب برقرار می‌کردند که باعث تبخیر سطحی و خنک شدن آب می‌شد. همچنین برای تصفیه و جلوگیری از گندیدن آب، از نمک، آهک و زغال استفاده می‌کردند و تاریکی مطلق مخزن مانع رشد جلبک‌ها می‌شد.

مناره‌های مسجد جامع یزد نه تنها به دلیل ارتفاع (۵۲ متر)، بلکه به دلیل لرزش نامحسوس و مقاومت در برابر بادهای شدید کویری اهمیت دارند. بدنه مناره‌ها با کاشی‌کاری‌های گره‌چینی مزین شده و دارای دو ردیف پله مارپیچ مجزا هستند که رفت و برگشت موذن را بدون برخورد با هم میسر می‌کرد. قطر مناره‌ها در پایین زیاد و در بالا کم می‌شود تا مرکز ثقل بنا حفظ شده و در برابر زلزله پایدار بماند.

برای گردشگران داخلی، هزینه ورودی اکثر اماکن تاریخی مانند باغ دولت‌آباد، آتشکده و زندان اسکندر بین ۱۰ تا ۳۰ هزار تومان متغیر است. برای گردشگران خارجی این مبلغ معمولاً بین ۱۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان است. برخی مکان‌ها مانند میدان امیرچخماق یا پیاده‌روی در بافت تاریخی محله فهادان رایگان است. توصیه می‌شود برای صرفه‌جویی، از کارت‌های تخفیف گروهی یا پکیج‌های گردشگری که توسط برخی آژانس‌ها ارائه می‌شود استفاده کنید.

در سال ۱۴۰۳، قیمت هر کیلو قطاب درجه یک با مغز بادام بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار تومان و باقلوا لوزی یزدی به دلیل استفاده از پسته و زعفران فراوان بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان متغیر است. شیرینی‌های ارزان‌تر مانند پشمک و حاجی‌بادام بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار تومان قیمت دارند. خرید از فروشگاه‌های معتبر مانند حاج خلیفه علی رهبر ممکن است کمی گران‌تر باشد اما کیفیت و اصالت مواد اولیه آن تضمین شده است.

در رستوران‌های باکیفیت و سنتی یزد، هزینه یک وعده غذای اصلی (مانند قیمه یزدی یا کباب) به همراه پیش‌غذا (شولی) و نوشیدنی برای هر نفر بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان برآورد می‌شود. البته در رستوران‌های معمولی یا فودکورت‌ها می‌توان با مبلغی حدود ۱۵۰ تا ۲۵۰ هزار تومان نیز غذای باکیفیتی تهیه کرد. غذاهای خیابانی و سنتی مانند آش شولی در مغازه‌های کوچک با قیمتی بسیار اندک (حدود ۳۰ تا ۵۰ هزار تومان) عرضه می‌شوند.

قیمت ترمه به شدت به تراکم بافت (تعداد گره در هر سانتی‌متر)، تعداد رنگ و جنس الیاف بستگی دارد. یک رومیزی کوچک ترمه ماشینی با کیفیت متوسط از ۵۰۰ هزار تومان شروع می‌شود، در حالی که کارهای ابریشمی با تراکم بالا و برندهای معروف ممکن است تا چندین میلیون تومان قیمت داشته باشند. ترمه‌های سرمه‌دوزی شده که کار دست روی آن‌ها انجام شده، گران‌ترین نوع هستند و ارزش هنری و سرمایه‌ای بالایی دارند.

برای یک سفر متوسط ۳ روزه (بدون هزینه رفت و برگشت)، شامل اقامت در هتل سنتی ۳ یا ۴ ستاره، سه وعده غذا در رستوران، هزینه‌های جابه‌جایی داخلی و ورودی موزه‌ها، بودجه‌ای بین ۴ تا ۷ میلیون تومان برای هر نفر (در سال ۱۴۰۳) منطقی است. این مبلغ بسته به سطح خرید سوغات و انتخاب نوع اقامتگاه می‌تواند تغییر کند. اقامت در اقامتگاه‌های بوم‌گردی ارزان‌تر می‌تواند هزینه را تا ۳۰ درصد کاهش دهد.

تورهای نیم‌روزه کویر که معمولاً از عصر شروع شده و تا شب ادامه دارند، هزینه‌ای بین ۸۰۰ هزار تا ۱.۵ میلیون تومان برای هر نفر دارند. این هزینه شامل ترانسفر، راهنما، پذیرایی مختصر و استفاده از تفریحاتی مانند سافاری (گاهی با هزینه جداگانه) است. اگر قصد اقامت شبانه در کمپ‌های کویری را داشته باشید، این مبلغ به دلیل شامل شدن شام و صبحانه تا ۲.۵ میلیون تومان افزایش می‌یابد.

بله، یزد دارای شبکه اتوبوسرانی گسترده‌ای است که اکثر نقاط توریستی را پوشش می‌دهد و هزینه آن بسیار ناچیز است. با این حال، به دلیل گرمای هوا و نزدیکی جاذبه‌ها در بافت تاریخی، استفاده از تاکسی‌های اینترنتی (مانند اسنپ و تپسی) بسیار رایج و اقتصادی است. هزینه سفر با این تاکسی‌ها در داخل شهر معمولاً بین ۳۰ تا ۷۰ هزار تومان است که برای گردشگران بسیار راحت و مقرون‌به‌صرفه محسوب می‌شود.

سفال و سرامیک میبد که با طرح‌های «خورشید خانم» و «مرغ و ماهی» شناخته می‌شود، قیمت‌های بسیار مناسبی دارد. ظروف کوچک تزیینی از ۵۰ هزار تومان شروع شده و سرویس‌های غذاخوری کامل ممکن است بین ۲ تا ۵ میلیون تومان قیمت داشته باشند. خرید مستقیم از کارگاه‌های میبد حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد ارزان‌تر از فروشگاه‌های داخل شهر یزد است و تنوع محصولات نیز در آنجا بسیار بیشتر است.

به دلیل ثبت جهانی، هرگونه تغییر در نمای ساختمان‌ها، ارتفاع بنا و استفاده از مصالح غیربومی (مانند سیمان و آهن در نما) در محدوده ۷۰۰ هکتاری بافت تاریخی ممنوع است. مالکان موظفند برای بازسازی از خشت، کاهگل و چوب استفاده کنند و طرح‌های آن‌ها باید به تأیید کارشناسان میراث فرهنگی برسد. این قوانین سخت‌گیرانه برای حفظ اصالت و یکپارچگی بصری شهر که شرط بقای آن در فهرست یونسکو است، وضع شده‌اند.

در اکثر اماکن تاریخی مانند مسجد جامع و امیرچخماق، عکاسی با دوربین موبایل و دوربین‌های حرفه‌ای بدون سه‌پایه برای استفاده شخصی آزاد است. اما در داخل آتشکده زرتشتیان، عکاسی با فلاش از آتش مقدس ممنوع است تا به حریم مذهبی آسیب نرسد. همچنین برای عکاسی تجاری یا استفاده از پهپاد (هلی‌شات) در سطح شهر و بافت تاریخی، اخذ مجوز از اداره کل میراث فرهنگی و نهادهای امنیتی الزامی است.

در یزد به عنوان یک شهر مذهبی و سنتی، رعایت پوشش مطابق با قوانین جاری کشور الزامی است. برای ورود به برخی قسمت‌های فعال مساجد (مانند شبستان‌های عبادتی)، ممکن است از بانوان درخواست شود که چادر (که معمولاً در ورودی داده می‌شود) بپوشند. در آتشکده زرتشتیان نیز حفظ احترام و پوشش متین نشانه احترام به باورهای اقلیت‌های مذهبی است. همچنین ورود با کفش به داخل فضاهای عبادتی مساجد ممنوع است.

گردشگران می‌توانند شکایات خود را از طریق سامانه تلفنی ۰۹۶۲۹ (ستاد سفر) یا مراجعه حضوری به واحد شکایات اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد ثبت کنند. تمامی هتل‌ها و آژانس‌های دارای مجوز موظف به پاسخگویی هستند. توصیه می‌شود همیشه فاکتور رسمی و قرارداد تور را نزد خود نگه دارید تا در صورت عدم تطابق خدمات با وعده‌های داده شده، امکان پیگیری قانونی وجود داشته باشد.

خرید و فروش اشیای با قدمت بیش از ۱۰۰ سال که میراث فرهنگی محسوب می‌شوند، ممنوع و قاچاق تلقی می‌شود. گردشگران تنها مجاز به خرید صنایع دستی معاصر و اشیای تزیینی هستند که بازتولید طرح‌های باستانی‌اند. هنگام خرید اشیای گران‌قیمت یا صنایع دستی خاص، حتماً فاکتور معتبر دریافت کنید. خروج قطعات اصلی ترمه‌های بسیار قدیمی یا نسخ خطی از کشور بدون مجوز سازمان میراث فرهنگی جرم محسوب شده و در گمرک ضبط می‌گردد.

تمامی مراکز اقامتی در یزد موظفند مشخصات مهمانان خود (اعم از داخلی و خارجی) را در سامانه «سنا» ثبت کنند. برای اتباع خارجی، ارائه گذرنامه معتبر و ویزای دارای تاریخ اعتبار الزامی است. اقامت اتباع خارجی در خانه‌های شخصی غیرمجاز ممنوع بوده و می‌تواند عواقب قانونی برای میزبان و مهمان داشته باشد. هتل‌های سنتی یزد به دلیل تجربه بالا، معمولاً تمامی هماهنگی‌های لازم را با پلیس مهاجرت به سرعت انجام می‌دهند.

به منظور حفظ آرامش و جلوگیری از تخریب بناها بر اثر لرزش، ورود خودرو به بسیاری از کوچه‌های باریک بافت تاریخی ممنوع یا محدود شده است. گردشگران باید خودروهای خود را در پارکینگ‌های عمومی تعبیه شده در حاشیه بافت (مانند پارکینگ خیابان مسجد جامع یا خیابان قیام) پارک کرده و مسیر را پیاده یا با موتورسیکلت‌های برقی طی کنند. پارک کردن در محل‌های ممنوعه منجر به جریمه سنگین و انتقال خودرو با جرثقیل می‌شود.

بازدید از مراسم نخل‌برداری برای عموم آزاد و رایگان است، اما به دلیل ازدحام بسیار زیاد جمعیت در میدان امیرچخماق یا تکیه‌های محلات، تدابیر امنیتی و ترافیکی شدیدی اعمال می‌شود. گردشگران خارجی معمولاً از طریق جایگاه‌های مخصوصی که توسط کمیته گردشگری مذهبی شهرداری یزد پیش‌بینی شده، مراسم را تماشا می‌کنند. رعایت سکوت و احترام به آیین‌های سوگواری و عدم ایجاد مزاحمت برای عزاداران از اصول اخلاقی و قانونی شرکت در این مراسم است.