سامانه صیاد بانک تجارت؛ آموزش ثبت، تایید و استعلام چک صیادی

سامانه صیاد (صدور یکپارچه الکترونیکی دسته چک) در بانک تجارت، بخشی از یک سیستم سراسری تحت نظارت بانک مرکزی است که با هدف متمرکزسازی درخواست‌های صدور دسته چک، افزایش امنیت و اعتباربخشی به چک ایجاد شده است. این سامانه به کاربران اجازه می‌دهد تا تمامی مراحل ثبت، تایید، انتقال و استعلام چک را به صورت الکترونیکی انجام دهند تا از جعل و کلاهبرداری جلوگیری شود.

چک‌های جدید صیادی که به رنگ بنفش هستند، برخلاف چک‌های قدیمی (زرد یا کرم)، قابلیت صدور در وجه حامل را ندارند و حتماً باید در سامانه صیاد ثبت شوند. در چک‌های بنفش، اعتبار چک به ثبت سیستمی آن وابسته است و بدون ثبت در سامانه، این برگه چک فاقد ارزش قانونی برای نقد شدن در شعب بانک تجارت یا سایر بانک‌ها خواهد بود.

شناسه صیادی یک عدد ۱۶ رقمی منحصر به فرد است که در گوشه سمت چپ بالای هر برگ چک صیادی بانک تجارت درج شده است. این شناسه به عنوان کد شناسایی اصلی چک عمل می‌کند و تمامی عملیات‌های بانکی شامل ثبت صادرکننده، تایید گیرنده، انتقال به شخص ثالث و استعلام وضعیت اعتباری صادرکننده تنها با وارد کردن این کد در سامانه صیاد امکان‌پذیر است.

چک‌های قدیمی بانک تجارت که پیش از سال ۱۴۰۰ صادر شده‌اند، همچنان طبق روال سابق معتبر بوده و نقد می‌شوند، اما مزایای قانون جدید چک شامل اجراییه مستقیم و مسدودی آنی حساب‌ها شامل حال آن‌ها نمی‌شود. بانک مرکزی توصیه کرده است که مشتریان هرچه سریع‌تر نسبت به تعویض دسته چک‌های قدیمی خود با نوع جدید صیادی (بنفش) اقدام کنند تا از امنیت بالاتری برخوردار شوند.

تمامی اشخاص حقیقی و حقوقی که دارای دسته چک صیادی بانک تجارت هستند یا قصد دارند چکی از این بانک دریافت کنند، ملزم به استفاده از این سامانه می‌باشند. صادرکننده برای ثبت چک، گیرنده برای تایید دریافت و شخص ثالث برای پذیرش انتقال چک، همگی باید از طریق درگاه‌های الکترونیکی بانک تجارت یا اپلیکیشن‌های معتبر به سامانه صیاد متصل شوند.

در سامانه صیاد، وضعیت اعتباری صادرکننده چک با رنگ‌های مختلف نشان داده می‌شود. رنگ سفید نشانه فاقد چک برگشتی، زرد دارای یک فقره یا حداکثر ۵ میلیون تومان تعهد، نارنجی دو تا چهار فقره یا حداکثر ۲۰ میلیون تومان، قهوه‌ای پنج تا ده فقره یا حداکثر ۵۰ میلیون تومان و رنگ قرمز نشان‌دهنده بیش از ده فقره چک برگشتی یا مبالغ بسیار بالا است.

خیر، طبق قانون جدید چک که از ابتدای سال ۱۴۰۰ اجرایی شده است، صدور چک در وجه حامل برای چک‌های بنفش صیادی ممنوع است. صادرکننده چک ملزم است در هنگام ثبت چک در سامانه صیاد بانک تجارت، نام و نام خانوادگی و کد ملی دقیق گیرنده را وارد نماید. در غیر این صورت، چک از نظر قانونی فاقد اعتبار بوده و توسط بانک نقد نخواهد شد.

مشتریان بانک تجارت می‌توانند از طریق اینترنت‌بانک به آدرس ib.tejaratbank.ir، اپلیکیشن همراه بانک تجارت، خودپردازهای (ATM) بانک تجارت در سراسر کشور و همچنین سامانه پیامکی ۴۰۴۰۷۰۱۷۰۰ به خدمات صیاد دسترسی داشته باشند. علاوه بر این، اپلیکیشن‌های پرداخت عمومی مانند آپ، ۷۲۴ و تاپ نیز امکان انجام عملیات صیادی برای کارت‌های بانک تجارت را فراهم کرده‌اند.

برای ثبت چک، ابتدا وارد اپلیکیشن همراه بانک تجارت شده و به بخش 'مدیریت چک' و سپس 'ثبت چک صیادی' بروید. با اسکن QR کد روی چک یا وارد کردن شناسه ۱۶ رقمی، اطلاعات برگه چک را مشاهده می‌کنید. سپس باید مبلغ، تاریخ سررسید و مشخصات گیرنده (کد ملی) را وارد کرده و پس از تایید نهایی، کد رهگیری دریافت نمایید تا چک در سامانه ثبت شود.

گیرنده چک باید پس از دریافت فیزیکی برگه چک، به سامانه صیاد (همراه بانک یا اینترنت‌بانک تجارت) مراجعه کرده و گزینه 'تایید چک' را انتخاب کند. با وارد کردن شناسه ۱۶ رقمی، اطلاعات ثبت شده توسط صادرکننده نمایش داده می‌شود. در صورت مطابقت اطلاعات سیستمی با مندرجات روی برگه چک، گیرنده باید دکمه تایید را بزند تا مالکیت چک به نام او ثبت گردد.

برای انتقال چک، دارنده فعلی که قبلاً چک را تایید کرده است، باید به بخش 'انتقال چک' در سامانه صیاد بانک تجارت مراجعه کند. پس از وارد کردن شناسه صیادی، مشخصات گیرنده جدید (نام و کد ملی) را درج کرده و علت انتقال را مشخص می‌کند. پس از ثبت انتقال در سامانه، گیرنده جدید نیز باید مجدداً وارد سامانه شده و عملیات تایید انتقال را انجام دهد.

بله، بانک تجارت این امکان را فراهم کرده است که مشتریان با استفاده از کارت بانکی خود در دستگاه‌های خودپرداز تجارت، عملیات ثبت، تایید و انتقال چک را انجام دهند. پس از وارد کردن کارت و رمز اول، باید به منوی 'خدمات چک' مراجعه کرده و با وارد کردن شناسه صیادی و سایر مشخصات درخواستی، عملیات مورد نظر را بدون نیاز به گوشی هوشمند یا اینترنت انجام داد.

هر شخصی می‌تواند قبل از پذیرش چک، با استفاده از شناسه ۱۶ رقمی صیادی، وضعیت اعتباری صادرکننده را استعلام کند. این کار از طریق بخش 'استعلام چک' در سایت بانک تجارت یا اپلیکیشن‌های پرداخت امکان‌پذیر است. خروجی این استعلام شامل یک رنگ (سفید تا قرمز) است که نشان‌دهنده میزان خوش‌حسابی و مبلغ چک‌های برگشتی صادرکننده در کل نظام بانکی کشور می‌باشد.

در صورتی که صادرکننده اطلاعات را اشتباه ثبت کند و هنوز گیرنده آن را تایید نکرده باشد، می‌تواند از گزینه 'ابطال چک' یا اصلاح در برخی درگاه‌ها استفاده کند. اما اگر چک توسط گیرنده تایید شده باشد، امکان تغییر اطلاعات وجود ندارد. در این شرایط، طرفین باید با هماهنگی یکدیگر نسبت به عودت فیزیکی چک و صدور برگه جدید اقدام کنند تا از مشکلات حقوقی بعدی جلوگیری شود.

برای اشخاص حقوقی، ثبت چک باید توسط دارندگان حق امضا که در سیستم بانکی تعریف شده‌اند انجام شود. معمولاً در اینترنت‌بانک حقوقی تجارت، یک نفر اطلاعات چک را ثبت (ایجاد) کرده و نفرات بعدی که حق امضای الکترونیک دارند، آن را تایید می‌کنند. پس از تکمیل امضاهای مجاز طبق اساسنامه شرکت، چک در سامانه صیاد به صورت نهایی ثبت و آماده تحویل به ذینفع می‌شود.

برای استعلام سریع وضعیت اعتباری، می‌توانید شناسه ۱۶ رقمی صیادی را به سرشماره ۷۰۱۷۰۱ (سامانه بانک مرکزی) یا شماره اختصاصی بانک تجارت ۴۰۴۰۷۰۱۷۰۰ پیامک کنید. قالب پیامک باید طبق دستورالعمل اعلامی باشد. پس از ارسال، دقایقی بعد پاسخی حاوی وضعیت سفید، زرد، نارنجی، قهوه‌ای یا قرمز برای شما ارسال می‌شود که نشان‌دهنده سوابق چک برگشتی صادرکننده است.

اگر رمز عبور اینترنت‌بانک خود را فراموش کرده‌اید، می‌توانید از طریق گزینه 'فراموشی رمز' در صفحه ورود به نشانی ib.tejaratbank.ir و با استفاده از شماره کارت، رمز دوم (پویا) و کد ملی، رمز جدید دریافت کنید. همچنین در صورت عدم موفقیت در روش آنلاین، مراجعه حضوری به هر یک از شعب بانک تجارت در سراسر کشور با همراه داشتن کارت ملی الزامی است.

این مشکل معمولاً به دلیل کیفیت پایین چاپ چک، نور نامناسب محیط یا کثیف شدن سطح چک رخ می‌دهد. همچنین باید مطمئن شوید که آخرین نسخه اپلیکیشن همراه بانک تجارت را نصب کرده‌اید و دسترسی دوربین به برنامه داده شده است. در صورت تداوم مشکل، می‌توانید شناسه ۱۶ رقمی را به صورت دستی در کادر مربوطه وارد کنید که دقیقاً همان کارکرد اسکن را دارد.

بله، طبق قوانین امنیتی بانک مرکزی و برای جلوگیری از سوءاستفاده، شماره تلفن همراهی که با آن وارد سامانه صیاد بانک تجارت می‌شوید یا کد تایید دریافت می‌کنید، حتماً باید در سامانه 'شاهکار' به نام کد ملی دارنده حساب ثبت شده باشد. در غیر این صورت، سیستم اجازه انجام عملیات ثبت یا تایید چک را به دلایل امنیتی صادر نخواهد کرد.

اپلیکیشن همراه بانک تجارت برای گوشی‌های اندرویدی با نسخه ۵.۰ و بالاتر و برای گوشی‌های آیفون (iOS) از طریق نسخه وب‌اپلیکیشن (PWA) در دسترس است. برای عملکرد صحیح بخش اسکنر صیاد و امنیت تبادلات مالی، توصیه می‌شود همواره از آخرین نسخه‌های به‌روزرسانی شده سیستم‌عامل و اپلیکیشن استفاده کنید تا با خطاهای فنی در هنگام ثبت چک مواجه نشوید.

سامانه صیاد یک سیستم متمرکز کشوری است و گاهی به دلیل ترافیک بالا یا به‌روزرسانی زیرساخت‌های بانک مرکزی دچار اختلال موقت می‌شود. در این شرایط توصیه می‌شود معامله را تا زمان وصل شدن سامانه به تعویق بیندازید یا از درگاه‌های جایگزین (مثل خودپرداز یا اپلیکیشن‌های واسط) استفاده کنید. هرگز بدون ثبت نهایی چک در سامانه، برگه چک را به عنوان ثمن معامله نپذیرید.

دسترسی به اینترنت‌بانک و همراه بانک تجارت معمولاً به دلیل مسائل امنیتی و محدودیت‌های IP، در خارج از کشور با دشواری مواجه است. برای استفاده از این خدمات، ممکن است نیاز به استفاده از VPN با IP ایران یا دریافت خدمات از طریق وکیل قانونی در داخل کشور داشته باشید. همچنین دریافت پیامک تاییدیه در رومینگ بین‌الملل ممکن است با تاخیر یا عدم وصول همراه باشد.

این خطا زمانی رخ می‌دهد که اطلاعات وارد شده توسط شما (مانند مبلغ یا تاریخ) با اطلاعاتی که صادرکننده در زمان ثبت اولیه در سامانه وارد کرده است، همخوانی ندارد. در این حالت، گیرنده نمی‌تواند چک را تایید کند. برای رفع مشکل، باید تصویر چک یا اطلاعات ثبت شده را با صادرکننده چک تطبیق دهید و در صورت اشتباه صادرکننده، او باید چک را ابطال و مجدداً ثبت نماید.

سامانه صیاد از پروتکل‌های پیشرفته رمزنگاری SSL و احراز هویت دو مرحله‌ای استفاده می‌کند. تمامی تراکنش‌ها با رمز پویا یا رمز ثابت اینترنت‌بانک محافظت می‌شوند. علاوه بر این، نظارت مستقیم بانک مرکزی بر تمامی تراکنش‌های صیادی، امکان ردیابی هرگونه فعالیت مشکوک را فراهم کرده و امنیت دارایی‌های مشتریان را در برابر دسترسی‌های غیرمجاز و جعل فیزیکی چک به شدت افزایش داده است.

در حال حاضر، عملیات ثبت چک صیادی در درگاه‌های مستقیم بانک تجارت (اینترنت‌بانک و همراه بانک) برای مشتریان رایگان است و کارمزدی بابت ثبت اولیه کسر نمی‌شود. با این حال، استفاده از برخی اپلیکیشن‌های پرداخت واسط ممکن است کارمزد ناچیزی (در حد ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ تومان) بابت خدمات ارزش افزوده یا استعلام‌های خاص از کاربر دریافت کنند که جزو تعرفه‌های مصوب بانک مرکزی است.

طبق تعرفه اعلامی بانک مرکزی، هزینه هر فقره استعلام وضعیت اعتباری (رنگ‌بندی صیاد) مبلغی در حدود ۳۳۰۰ ریال (۳۳۰ تومان) است. این مبلغ بابت خدمات سامانه مرکزی کسر می‌شود. در برخی درگاه‌های بانک تجارت، ممکن است تعدادی استعلام روزانه به صورت رایگان برای مشتریان ویژه در نظر گرفته شود، اما به طور کلی این هزینه برای شفاف‌سازی معاملات از ذینفع کسر می‌گردد.

خیر، عملیات تایید دریافت چک (Acceptance) در سامانه صیاد بانک تجارت هیچ‌گونه هزینه‌ای برای گیرنده چک ندارد. این اقدام یک الزام قانونی برای انتقال مالکیت چک است و بانک‌ها موظفند این خدمت را در بسترهای الکترونیکی خود به صورت رایگان ارائه دهند تا فرهنگ استفاده از چک‌های صیادی در جامعه به درستی نهادینه شود.

هزینه صدور دسته چک شامل هزینه تمبر مالیاتی، هزینه چاپ برگه چک و کارمزد بررسی صلاحیت مشتری است. به طور معمول برای یک دسته چک ۱۰ برگی، مبلغی در حدود ۵۰۰۰ تا ۷۰۰۰ تومان و برای دسته چک‌های ۵۰ برگی مبالغ بالاتری از حساب مشتری کسر می‌شود. این مبالغ طبق بخشنامه‌های دوره‌ای بانک مرکزی تعیین شده و در تمام شعب بانک تجارت یکسان است.

علاوه بر کارمزد بانکی بابت صدور گواهینامه عدم پرداخت (حدود ۵۰ تا ۱۰۰ هزار تومان)، صادرکننده با خسارات سنگین‌تری روبرو می‌شود. طبق قانون، هزینه‌های دادرسی، حق‌الوکاله و خسارت تاخیر تادیه بر اساس شاخص تورم سالانه از صادرکننده دریافت خواهد شد. همچنین مسدود شدن حساب‌ها می‌تواند منجر به ضررهای تجاری غیرقابل جبرانی برای صاحب حساب در بانک تجارت شود.

استفاده از سامانه پیامکی برای استعلام یا ثبت چک، علاوه بر هزینه استاندارد پیامک (طبق تعرفه اپراتور همراه اول یا ایرانسل)، ممکن است مشمول کارمزد خدمات محتوایی شود. معمولاً هزینه هر استعلام پیامکی معادل تعرفه مصوب بانک مرکزی (۳۳۰ تومان) است که از اعتبار سیم‌کارت کسر یا روی قبض تلفن همراه مشترک لحاظ می‌گردد.

برای رفع سوءاثر، صادرکننده باید لاشه چک را به بانک ارائه دهد یا مبلغ چک را در حساب مسدود کند. کارمزد رفع سوءاثر برای هر فقره چک طبق تعرفه بانک مرکزی دریافت می‌شود. علاوه بر این، اگر رفع سوءاثر از طریق واریز مبلغ به حساب و ماندگاری آن انجام شود، سودی به آن مبلغ تعلق نمی‌گیرد که خود یک هزینه فرصت برای صاحب حساب محسوب می‌شود.

عملیات ثبت انتقال چک در سامانه صیاد بانک تجارت در حال حاضر فاقد کارمزد بانکی است. این سیاست تشویقی برای ترغیب مردم به ثبت سیستمی جابجایی چک‌ها به جای پشت‌نویسی سنتی اتخاذ شده است. با این حال، اگر انتقال از طریق شعب و توسط متصدی بانک انجام شود، ممکن است کارمزد خدمات دستی طبق تعرفه خدمات بانکی از مشتری دریافت گردد.

طبق ماده ۲۱ مکرر قانون چک، چکی که در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، مشمول قانون صدور چک نبوده و تنها به عنوان یک سند مدنی (مانند سفته یا رسید عادی) شناخته می‌شود. این یعنی بانک اجازه پرداخت وجه آن را ندارد و دارنده نمی‌تواند از مزایای قانونی مانند صدور اجراییه مستقیم توسط دادگاه یا مسدودسازی حساب‌های صادرکننده استفاده کند.

در صورت برگشت خوردن چک در بانک تجارت، سامانه یکپارچه بانک مرکزی موظف است به میزان مبلغ کسری چک، تمامی حساب‌های صادرکننده را در کلیه بانک‌ها و موسسات اعتباری کشور مسدود کند. این مسدودی به ترتیب از حساب‌های جاری، پس‌انداز و کوتاه مدت انجام می‌شود و تا زمان تامین مبلغ یا رفع سوءاثر قانونی، حساب‌ها غیرقابل برداشت خواهند بود.

خیر، بانک تجارت و سایر بانک‌ها مجاز به صدور گواهینامه عدم پرداخت برای چک‌های بنفش رنگی که در سامانه صیاد ثبت نشده‌اند، نیستند. در این موارد، بانک تنها می‌تواند یک 'اعلامیه عدم ثبت' صادر کند که ارزش حقوقی چک برگشتی را ندارد. دارنده چنین چکی برای وصول طلب خود باید مسیر طولانی و پرهزینه دادخواست حقوقی مطالبه وجه را طی کند.

یکی از بزرگترین مزایای قانون جدید این است که دارنده چک برگشتی صیادی می‌تواند بدون نیاز به رسیدگی قضایی و صدور حکم قطعی، مستقیماً از دادگاه درخواست صدور اجراییه کند. دادگاه در صورت مطابقت اطلاعات، ظرف ۴۸ ساعت اجراییه صادر کرده و به صادرکننده ۱۰ روز فرصت می‌دهد تا بدهی را پرداخت کند، در غیر این صورت عملیات توقیف اموال آغاز می‌شود.

در قانون جدید، پشت‌نویسی فیزیکی چک‌های صیادی برای انتقال مالکیت هیچ اعتبار قانونی ندارد. تمام نقل و انتقالات باید در سامانه صیاد ثبت شوند. اگر چکی بدون ثبت در سامانه و فقط با پشت‌نویسی به شخص دیگری داده شود، آن شخص از نظر بانک مالک قانونی محسوب نشده و نمی‌تواند وجه چک را دریافت یا آن را برگشت بزند.

رفع سوءاثر در بانک تجارت از چند طریق ممکن است: ۱. واریز کسری مبلغ به حساب و مسدودسازی آن به مدت یک سال ۲. ارائه لاشه چک به بانک ۳. ارائه رضایت‌نامه محضری ذینفع به بانک ۴. ارائه نامه رسمی از مرجع قضایی ۵. ارائه حکم ابطال چک و یا گذشت ۳ سال از تاریخ صدور گواهینامه عدم پرداخت مشروط به عدم طرح دعوای حقوقی.

بله، تمامی چک‌های صیادی با هر هدفی از جمله ضمانت قرارداد یا تخلیه ملک، حتماً باید در سامانه صیاد ثبت شوند. در هنگام ثبت این چک‌ها، صادرکننده باید در بخش 'بابت'، گزینه 'ضمانت' را انتخاب کرده و در صورت امکان شماره قرارداد مربوطه را درج کند. عدم ثبت چک ضمانت در سامانه، باعث می‌شود این سند در صورت بروز اختلاف، فاقد حمایت‌های قانون چک باشد.

شخصی که دارای چک برگشتی رفع سوءاثر نشده است، طبق قانون از دریافت خدمات زیر محروم می‌شود: ۱. عدم امکان افتتاح حساب بانکی جدید ۲. عدم صدور کارت بانکی جدید یا المثنی ۳. عدم اعطای هرگونه تسهیلات بانکی یا ضمانت‌نامه ۴. عدم صدور دسته چک جدید در سامانه صیاد ۵. مسدود شدن وجوه در سایر حساب‌ها به میزان مبلغ چک.